QVARTA PARS.

QVARTA PARS.

QVARTA iam ſsequitur. An de pœnitentiæ virtute ſsit peculiare præceptum.
Sunt enim Theologi & fuerũtfuerunt, quorum opinione, de actu pœnitentiæ ſspeciale | præceptum nullum eſst. Hanc verò ſententiãsententiam imprimis ſsuadent, teſstimonio. D. ThmæThomæ aſsſserentis, quòd permanere in peccato vſq;vsque ad
22. q. 14. arti. 2.
mortem non eſst ſspeciale peccatum: ſsed quædãquædam peccati circũſtantiacircunstantia. Et tamẽtamen ſsi eſsſset de pœnitentia ſspeciale præceprum, omiſssio illius, ſspecialis culpa ſsine dubio eſsſset.
Præterea, ſsi de pœnitentia mẽdatiummendatium ſspeciale eſsſset, id ea eſsſset ratione maximè quòd pœnitentia eſst medium neceſsſsarium ad ſsalutem. Hoc vero argumentum infirmum eſst: quoniam gratia dei eſst ad ſsalutem homini neceſsſsaria: de qua tamen habenda nullum eſst peculiare præceptum. E confirmatur. NãNam huiuſsmodi præceptum nõnon alio teſstimonio magis aſsſsereretur, quàm eo Lucæ cap. 13. Niſsi pœnitentiam habueritis, omnes ſsimiliter peribitis. At exinde, nihil tale colligi rectè poteſst.
Pari ſsiquidem loquendi forma ſsanè dicitur, niſsi gratiam habueritis omnes peribitis. Vnde tamen non fit, vt ex præcepto peculiari gratiam habere teneamur. Cumq;Cumque pœnitentia ſsupponat peccatum antecedens, niſsi quis pœnitentiam egerit, peribit: non ex impœnitétiæimpœnitentiæ culpa, ſsed ex antecedẽtiantecedenti peccato, quod ſsine pœnitentia deleri non poterat. Pro parte verò contraria illud eſst, quòd eodem tenore in euãgelioeuangelio proponitur lex baptiſsmi & pœnitentiæ. Nam quemadmodum eſst, Niſsi quis | renatus fuerit ex aqua, non poteſst intrare in regnum dei: ita quoque ſscriptum eſst, niſsi pœnitentiam habueritis, omnes peribitis.
Colligunt autem catholici, legem illãillam baptiſsmi ſspeciale cõtinerecontinere præceptũpræceptum. Quare & pœnitentiæ lex, preceptum ſspeciale continet.
In hac cõtronerſiacontrouersia, præceptor meus olim, frater Franciſscus Victoria, vir noſstra ætate literis, ingenio, religioneq́;religionique clariſssimus, partẽpartem tenuit negatiuãnegatiuam. addidit verò in huius rei conformationẽconformationem præter ea quæ fecimus, alia quędãquędam argumenta, quę quoniãquoniam homo ingenioſsus & doctus eſsſse videbat infirma, aſsſseruit tandẽtandem in hãchanc opinionẽopinionem ſse venire, ea potiſsimũpotissimum cauſsa atq;atque ratione, quòd nulla in cõtrariũcontrarium eſsſset: cui nõnon poſsſset facilè ſsatiſsfieri, vt colligere inde inprõptuinpromptu liceat hominis eruditiſssimi modeſtiãmodestiam pariter, & ingenium. Nihil enim pugnaciter pertinaciq; cõtẽtionecontentione defendere ſsolebat: ſsed suãsuam interim propriãpropriam priuatamq́;priuatamque ſententiãsententiam liberè tueri: eandẽeandem poſstea ſsimili libertate retractaturꝰretractaturus, ſsi melior forſitãforsitan opinionis aduerſsę ratio ſsuccurriſsſset. Hac verò ingenij ſsui mira & beata facilitate ſscholę noſstræ, hoc eſst, D. Thom, prudẽtiſsimusprudentissimus habebatur interpres. Et quidẽquidem ęquus libero iudicio, nulla eiuſsmodi aſtrictꝰastrictus neceſssitate, vt vellet nollet certa ſsibi eſsſset tuẽdatuenda ſsententia.
Huius non clariſssimi viri veſstigijs inhærẽ| fol. 58rtesinhærentes, in nullius verba iurauimus: nec apud nos tantùm opinio præiudicata poteſst, vt etiam ſsine ratione valeat authoritas. Sed noſstrum iudicium adhibentes, alienum non niſsi cauſsa cognita ſsequimur. Nam, Ciceronis quotieſscunque incidunt, non ſsententijs modò, ſsed & verbis vtimur, furtumq́;furtumque libenter agnoſscimus. Igitur (vt eò vnde huc digreſssi ſsumus, reuertamur). Argumenta quidem tametſsi docti hominis, & copioſsi, & nihil prætereuntis eorum quę pro ea cauſsa dici poſsſsent, nunquãnunquam tamen ita me mouerunt, vt eis reſpõderiresponderi poſsſse diffiderem. Authoritas autem tanta planè me mouebat, niſsi ego opponerem, nõnon minorem, D. Thomæ rationes etiãetiam quomodo mihi videtur firmiores.
Primum itaque non ambigo. D. Tomam cum cæteris omnibus ſscholaſsticis authoribus in hanc ſsententiam eſsſse, quę partem huius cõtrouerſiæcontrouersiæ affirmatiuè amplectitur. Imò illud eſst princeps argumentum, quo hæc opinio refellitur, quòd nouicia ſsit, & in re quæ ad mores pertineat ſsine idonea ratione, communi theologorum ſsenſsui refragetur. D. itaq́ue Thomas pro comperto ſsumit, de pœnitentia diuinæ legis eſsſse præceptum, nec id ſsemel dicit, ſsed ſsæpius. 4 d. 17. q. 2. artic. 2. q. 3. ad. 3. &. q. 3. artic. 1. q. 4. &. 3. p. quæſstione. 84. artic. 7. ad. 1. &. 2. &. quæſstionis. 85. articulo. 2 | in argumento in contrarium. Et. 22. q. 62. articu. vltimo. Imò adeo quæ. D. Thomas. art. illo. 2. quæſstionis. 14. dixit, non modo hæc refellunt, verùm etiam confirmant. Nam ſsi propoſsitum non pœnitendi ſspeciale peccatũpeccatum eſst, vt ibidẽibidem dicitur: qui fieri poteſst, vt de pœnitentia non ſsit ſspeciale præcetum? Nempe ſsi comedere præceptum non eſsſset, pro poſsitum non comedenti ſspecialis culpa nõnon eſsſset. Si ieiunandi præceptum peculiare non eſsſset, ne peculiaris quidem culpa eſsſset, propoſitũpropositum non ieiunandi. Et hunc in modũmodum cetera, quę ſsingulatim perſsequi longum eſst. Deinde, pœnitere eſst actus ſspecialis virtutis. ad ſalutẽsalutem neceſsſsarius: ergo eſst in præcepto. Conſsequentia patet ex D. Tho. 22. q. 3. art. 2. &. 3. p. q. 68. art. 1. vbi aſsſserit, ea quæ ſsunt neceſsſsaria ad ſsalutem cadere ſsub præceptis diuinæ legis: & re vera id oſstendit (niſsi me animus fallit) ratio manifeſsta, non enim aliter melius poſsſsumus iudicare an præceptum ſsit legis de quarumcunq;quarumque virtutum actibus, niſsi ex eo quòd ad finem legis ſsunt neceſsſsarij. Porrò, ſsi finis primus legis idemq́;idemque præcipuus ſsine actu cuiuſsquàm virtutis conſstare non poteſst, cõuincimurconuincimur ſsane, de huiuſsmodi actu præceptũpræceptum legiſslatoris eſsſse, niſsi incipientem atq;atque inprouidum in legibus neceſsſsariis volumus defuiſsſse. Atque hæc certa regula & forma eſst de præ|ceptis legis, ſsiue naturæ, ſsiue ſscripturæ, ſsiue gr̃ægratiæ, ſsiue humanæ ſseu diuinæ, philoſophãdiphilosophandi.
Præterea, de cõpenſandacompensanda iniuria facta proximo, ſspeciale præceptum eſst: ergo & de cõpenſandacompensanda iniuria facta deo: ſsic enim D. Thomas. 3. p. q. 84. art. 5. ad ſsecundum argumentũargumentum.
Huc occedit, quòd ſsi cuius amicitiam violauimus, tenemur ſspeciali præcepto dare operam vt ſsarciamus: quemadmodum Matthæi. 5. ſscriptum eſst: ergo dei amicitiãamicitiam per peccatum mortale violatam, ſspeciali præcepto ſsarcire tenemur: ac proinde pœnitentiam agere.
Illud prætereo, (quod mihi maximo argumento poterat eſsſse ad huius rei confirmationem) quòd ægroto corpori quiſsque tenetur medicinam neceſsſsariam adhibere: idq;idque ex ſspeciali præcepto, quo habet diligere corpus, ex quo efficitur, cum non minus debeat amare animum, vt medicinam neceſsſsariam ægro animo adhibere tenetur. Videlicet quemad
modum inſstigante naturæ lege (vt Tertuilianus ait, & illum æmulatus Hieronymus (hirundo pullos ſsuos de ſsucco occulat chelidomæ, & dictamum cerui apperunt vulnerati, & cætera animantia bruta, medicinas ſsibi diuinitus attributas inſstigantur vt quærant: ita proculdubio incitat diuina lex, homines rationales, vt pœnitentiam remedium vnicum | & neceſſariũnecessarium ad ſalutẽsalutem animæ proſsequantur.
Præterea, præcepto charitatis obligamur, media neceſsſsaria ad ſsalutem fratris apponere (inde enim eſst fraternæ correptionis obligatio) ergo, & media neceſsſsaria ad ſsalutem noſstram. Et confirmatur, tenemur proximum à morte tum corporis tũtum animæ liberare: (mortem enim languentibus probatur infligere, qui hanc cum poteſst non excludit (83. d. cap. 1 Igitur, & noſsmetipſsos à corporali & ſspirituali morte tenemur eripere. Nec hîc (quod ad mores attinet) magnopere contendere debemus, an violatur præceptũpræceptum charitatis, an præceptum pœnitentiæ: illud modo cõcedamusconcedamus ſspecialem nouamq́;nouamque culpam eſsſse non pœnitere: tametſsi quemadmodum cum quis nõnon comedit cibũcibum neceſsſsarium ad ſsalutem, immediatè quidem contra virtutem temperantiæ peccat, ex conſsequenti etiam contra charitatem, ita qui non pœnitet cum videt ad ſalutẽsalutem eſsſse neceſsſsarium, directè quidem præceptum pœnitentiæ violat: conſsequenter autem violat charitatem.
Præterea, de pœnitentia exteriore præceptum eſst: ergo & de interiore: conſsequentia pater, quia ſsi ſsatisfactionem exteriorem deus exigit, interiorem ac multo etiam magis requiret: quæ videlicet præcipua eſst in compenſsatione delicti. Antecedens verò certiſssi|mum eſst, ſsi ea quæ ſsuperiore controuerſsia diximus teneãturteneantur: eſsſse (inquam) exteriorẽexteriorem pœnitentiam neceſsſsariam ad ſalutẽsalutem. Actus quippe omnis virtutis exterior ad ſsalutem neceſsſsarius, citra controuerſsiam in præcepto eſst.
Sed quid opus eſst multis? ſsi homini peccatori occurrat præceptum de diligendo Deo, ſsimulque peccatum memorię occurrat, illud quæro tandem, an teneatur conteri, an non, ſsi non, ergo exiens in actum dilectionis ſsine pœnitentia iuſstificabitur, quod ſsanæ mentis nullus admittit, ſsi etiam, iam habetur quod volumus, de pœnitentia eſsſse ſspeciale præceptum, quod Tertullianus lib. de pœnitentia diſsertè docet, inquiens. Cùm iudex Deus iuſstitiæ chariſssimæ ſsibi exigendæ tuendeq́ue præſsideat, & in eam omnem ſummãsummam diſsciplinæ ſsanciat, dubitandum eſst, ſsicut in vniuerſsis actibus noſstris, ita in pœnitentiæ quoque cauſsa iuſstitiam Deo præſstandam eſsſse? Et paulo inferius: audaciam (inquit) exiſstimo, de bono diuini præcepti diſsputare. Nec enim quia bonũbonum eſst ideo auſscultare debemꝰdebemus, ſsed quia Deus præcepit. Ad exibitionẽexibitionem obſsequij prior eſst maieſstas diuinæ poteſstatis, prior eſst authoritas imperãtisimperantis quàm vtilitas ſseruientis. Bonum eſst pœnitere an nõnon? quid reuoluis? Deus præcipit: quod igitur Deus tãtoperetantopere comẽdatcomendat, quod etiãetiam humano more ſsub | deieratione teſstatur, ſsumma vtiq;vtique grauitate & aggredi & cuſstodire debemus, hactenus Tertullianus.
Et certè cũcum lex arffirmatiueaffirmatiue præcipiat, pœnitentiam agite, rurſumq́;rursumque ſsub mortis interminatione ſsubiungat, niſsi pœnitentiam habueritis, omnes ſsimul peribitis: intelligi non poteſst, quibus aliis verbis legiſslator huiuſsmodi præceptũpræceptum, ſsi vellet poſsſset inducere. Omnis ſsiquidem virtutis operatio, quæ verbo imperandi a lege præſscribitur, aut in conſsilio eſst, aut in præcepto. De opere verò quod ſsolum in conſsilio eſsſset, dici nulla ratione poſsſset, niſsi hoc feceritis, peribitis. De pœnitẽtiæpœnitentiæ igitur actu præceptum eſst, quod eo magis mihi perſsuadeo, quòd Ioannes Baptiſsta ſstatim à principio populo proponit: pœnitentiam agite, appropinquauit enim regnum cœlorũcœlorum. Eandem quoq;quoque legem, eiſdemq́;eisdemque verbis Chriſstus primitus inuulgauit, apoſtoliſq;apostolisque in uulgãdamuulgandam iuſssit. Nullo autem pacto veriſsimile ſsit, conſsilia legis ſstatim in initio à populis exigi. Quinimo, illud veriſsimilius eſst à turba præcepta, & ea quidem maximè neceſsſsaria cum primis requiri: vnde & Mar. 1. pœnitemini (inquit) & credite euangelio: vt vtrunq;vtrunque tanquãtanquam neceſsſsarium præceptum proponat, pœnitere, & euangelio credere.
Nec illud leue teſstimonium eſst, quod ha|betur Apocalyp. 2. Age pœnitentiam: ſsin autem, veniam tibi citò, & mouebo candelabrũcandelabrum tuum de loco ſsuo, niſsi pœnitentiam egeris.
Huc illum adde prouerbiorum .1. Quia vocaui & renuiſstis, ego quoq;quoque in interitu veſstro ridebo. Vocanti ergo ad pœnitentiam renuere, ſspeciale peccatum eſst, cui ſspecialis pœna reſspondet, riſsus & ſsubſsannatio diuinæ poteſstatis. Huic & aliud ſsimile eſst Ieremiæ ſseptimo. Quia vocaui & non reſspondiſstis, faciam domui huic, etcętera. Et Eſsaiæ. 65. OẽsOmnes in cæde corruetis, pro eo quòd vocaui & nõnon reſspondiſstis Certè ſsi ad pœnitentiam vocanti, reſspondere conſsilium eſsſset, non pręceptũpręceptum, nuſsquam dominus pro huius omiſssione, tãtan grauem pœnam minaretur. Item Ieremiæ. 8. Deus conqueritur, quòd peccatores pœnitẽtiampœnitentiam non agunt. Res eſst igitur debita ac proinde præcepta, ſsiquidem Deus expoſstulat, ſsi non reddamus.
Ad argumentum verò primum, quod ex D. Tho. authoritate ſsumitur facilé reſspondetur, impœnitentiam ibi accipi pro quocunq;quocunque peccato, de quo pœnitentia non fit. In qua ſsignificatione generale peccatum, eſst, cûm fornicatio durans vſq;vsque ad mortẽmortem, homicidii quoque reatus, & quodlibet aliud ſsimile malum, de quo homo pœnitentiam non agit, impœnitẽtiaimpœnitentia ſsit: etiãetiam ſsi nulla culpa ſspecialis interue|nerit. V. g. Si fornicator aut auarus ſsubitò interiret, correptus aliquo fulmine, quo euentu à præcepto pœnitẽtiæpœnitentiæ excuſsari potuit: nec enim habuit ſspacium cogitandi vt de peccatis pœniteret: tunc iuxta ſsententiam Aug. & D. Tho. eiuſsmodi homo habuit finalem impœnitentiam peccatum, ſscilicet, quod nõnon remititur nec in hoc ſsæculo nec in futuro: generale quidem non ſspeciale peccatum.
Ad ſsecundum, fateor eam eſsſse cauſsam, vnde vel maximè liqueat pœnitentiæ peculiare præceptum. Sed vt obiectionem repellamus aduertendum eſst, medium ad ſsalutem neceſsſsarium, eſsſse in duplici differentia. Alterum, quod non eſst actus virtutis, ſsed vel pœnitentia vel habitus, quos Deus in nobis ſsine nobis operatur, vel etiam gratia & auxiliũauxilium Dei, quod non noſstrum, ſsed diuinum opus eſst: & de huiuſsmodi mediis, legis pręcepta nõnon ſsunt. AlterũAlterum mediũmedium actus virtutis eſst, atque in nr̃anostra poſitũositum poteſstate: vt credere in ChriſtũChristum, confiteri fidem, ſsuſscipere baptiſmũbaptismum, diligere deũdeum. Et de huiuſsmodi, præcepta legiſslatoris ſsunt. Quæ quoniam non de fine, ſsed de mediis feruntur ad finem legis neceſsſsariis, rectè colligimus, in omni lege ſsiue naturali ſsiue ſscripta, tum humana, tum diuina, ea media virtutis, quæ nullo modo ſsunt ad finem legis neceſsſsaria, in conſsilio eſsſse: quæ verò omnino neceſs|ſsaria, ea eſsſse in præcepro. Vnde patet quid ad tertium argumentum reſspondendum ſsit.
Sed illud tamen vrget vehementer, quòd eiſsdem argumentis quibus oſstendimus eſsſse præceptum, oſstendi æquè poteſst, homines obligari ad confeſstim pœnitentiam agendũagendum, vt peccatum mortale commiſserint. Primùm enim Diuus Thomas. 22. quæſst. 62. art. vltimo, vtrumque pariter affirmat: & teneri homines ex præcepto peccatum deſserere, & ſstatim id quidem: vt qui rem alienam furto ſsuſscepit, reſstituere protinus ſsine mora aliqua debet. In. 4. etiam diſstin. 17. q. & articulis retrò citatis, expreſsſsè tradit, hominem obligari ad pœnitendum, cùm peccata memoriæ occurrerint: quod eſst dicere, præceptum pœnitendi, nullas moras in peccatore permittere, qui peccati memoriam, & conſscientiam habet, & ratio id videtur ſsuadere.
Nam cum peccatum memoriæ occurrit, ſsi homo non deteſstatur, ex conſsequenti conſsentit.
Deinde homo tenetur, illicô medicinam corporalem corpori neceſsſsariam adhibere. Ergo, & quamptimumquamoptimum debet animo neceſsſsariam medicinam apponere.
Preterea, proximi offenſsi iniuriam teneor vbi primùm commodè poſsſsum compẽſarecompensare: ergo & dei. Antecedens notiſssimum eſst.
Non enim celerius, qui damnum in pecunia dedit, tenetur ſsatiſsfacere, quàm qui dedit in fama, vel honore. Sed qui in pecunia dedit reſstituere, penſareq́;pensareque damnum ex veſstigio debet, ergo & qui aliter quoquemodo proximum læſsit. Et confirmatur. Nam ſsi frater meus habet aliquid aduerſsum me, teneor illi ex templo reconciliari: vt patet Matthæ. 5. Igitur, & teneor conciliare me deo, ſstatim, quãquam eius amicitiam per iniuriam violaui.
Præterea, ſsimul atq;atque commoditer poſsſsumus, fratrem noſstrum à morte animi liberare, id facere ſsine dubio tenemur, ergo & noſsmetipſsos à peccato mortali illicò tenemur eripere. Idq́;Idque eò magis quòd peccatũpeccatum quod mox per pœnitentiam non deletur, ſsuo pondere ad aliud trahit, vt Grego. docuit homi. 11. in Eze. 3. At qui periculoſse exponit peribit in eo: vt in Eccleſsiaſstico legitur. CõfirmatConfirmat autẽautem hoc vel maximè, Leo papa, epiſst. 69. ad Theodorum epiſscopum, inquiens. Oportet vnumquenq;vnumquenque Chriſstianum conſscientiæ ſsuæ habere iudicium, ne cõuerticonuerti ad dominum de die in diem differat, nec ſsatisfactionis ſsibi tẽpustempus in finem vitæ ſsuæ conſstituat, quem periculo ſse ignorantia humana concludit: vt ad paucarum horarum ſse reſseruet incertum. Periculoſsum igitur eſst, pœnitentiam in aliud tempus reſseruare. Nam & hoc Eccleſsiaſsticus. c. 5. | prohibet, inquiens, non tardes conuerti ad dominum, nec differas de die in diem, ſsubitò enim venit ira eius. Peccatum igitur eſst, de die in diem pœnitentiam protrahere, nempe cui diuinãdiuinam iram Eccleſsiaſsticus interminatur.
Item, ſsi in aliud tempus pœnitentiam differre liceret, ergo & velle differre licitum eſst. Quod enim facere, idem & velle quoque licet. At qui exiſstens in peccato mortali, interiorem pœnitentiam in aliud tempus reſseruare vult, eo ipſso interpretatiuè & implicite vult eſsſse in peccato mortali. in quo quandiu non pœnitet, perdurare neceſsſsum eſst. NõNon licet igitur conuerſsionem pœnitentiamq́ue differre.
Præterea, negatiuo præcepto aſstringimur ne ſsimus, dei inimici: nam eſsſse deo inimicũinimicum, vſsque adeo intrinſsecè malũmalum eſst, vt nullo euẽtueuentu, id velle ſsine graui culpa valeamus: ergo, quãdiuquamdiu homo eſst in peccato mortali, cùm ſsit dei inimicus, tandiu præcepto negatiuo aduerſsatur, quàmlibet parum in ſstatu peccati mortalis perſseueret. Aut igitur hoc monſtrũmonstrum probandum eſst, videlicet, hominem obligari ad pœnitentiam ſstatim agendam: aut primum illud tollendum, hoc eſst, hominem ad pœnitentiam agendum obligari illuc enim ſserpit hoc præceptum, ſsi ſsemel admittitur.
Deiniq́ue ſsuadetur, quòd ſsaltem ſsingulis | diebus feſstis, teneatur peccator pœnitẽtiampœnitentiam habere: quia finis legis eſst, vt requieſscamus in deo, ad hanc enim requiem, corporalis feſstorum quies ordinatur. At in legem facit, qui verba legis amplexus, contra legis nititur voluntatem, lege non dubium, C. de legibus, & regula certum eſst, de regulis iuris, in. 6. Et cõfirmaturconfirmatur, Leuitici. 16. Sabbatum requietionis eſst, affligetis animas veſstras, ab omnibus peccatis veſstris mundabimini, & cap. 23. affligetis animas veſstras, omne opus ſseruile non facietis in die hac, omnis anima quæ afflicta nõnon fuerit in die hac, peribit de populo ſsuo: & cauſsa ſsubditur: vt propitietur vobis DñsDominus.
In huius argumẽtiargumenti explicatione, adeò mulatæ ſsunt doctorum ſsententæ, vt eas enumerare, nedum expendere, moleſstiſssimum fuerit: & cùm tam variæ ſsint, tamq́ue inter ſse diſssidentes, veniam mihi dabitis, viri humaniſssimi, ſsi aliorum opinionibus prætermiſssis, meam ego (vtinam tam verè quàm breuiter) explicuero.
Primùm ergo (vt mea fert, & communis opinio) non protinus tenetur homo pœnitẽtiampœnitentiam agere. Atque hæc quidem aſsſsertio, non alia ratione potiore oſstendi poteſst, quàm quòd fidelium omnium conſsenſsus facilè admittit, non eſsſse peccarum mortale nouum, ſsi quis non ſstatim atque in peccatũpeccatum incidit, pœ|nitentiam agat: nec aut pœnitentes in confeſsſsione huius criminis ſse accuſsant, aut ſsacerdotes id curant, quando pœnitentes examinãtexaminant: cùm tamen nullus peccator ferè ſsit, qui huius pręcepti reus non haberetur. Imò, qui diẽdiem vnum in peccato mortali duraret, nõnon modo multa, ſsèd innumerata peccata mortalia hoc præcepto tranſsgrediendo committeret.
Præterea, cùm præceptum de pœnitentia affirmatiuũaffirmatiuum ſsit, in quo virtutis actus poſsitiuus præcipitur, non videtur obligare, niſsi pro tẽporetempore neceſssitatis: quemadmodum & reliqua præcepta affirmatiua.
Item, cùm cætera media ad ſsalutem neceſsſsaria, ſscilicet, fidem, baptiſmũbaptismum, confeſsionẽconfessionem, illico præſstare minimè teneamur: nõnon eſst, cur vnicãvnicam pœnitentiam mox debeamus exibere.
Præterea, cùm vera pœnitentia (vt ante iãiam diximus) à dilectione Dei proficiſscatur, ſsi homo ſimulatq́;simulatque peccauit, veram pœnitentiãpœnitentiam habere tenetur, quæ videlicet, neceſsſsaria eſst vt Deo concilietur, fieret conſseq́uens, vt homo poſst peccatum, ſstatim ad diligendum Deum obligaretur.
Pręterea, cùm nulla ratio idonea ſsit: nullave authoritas, qua præceptum adeò durum aſsſseratur: certè, qua facilitate induceretur ab aliquo, eadem quoq;quoque ab aliis reiiceretur.
SecũdaSecunda propoſsitio. Non tenetur hõhomo pœni|tentiam agere quoties peccata memoriæ occurrerint, ſsiue ſspeculatiuè, ſseu practicè occurrant. Et enim nullũnullum aliud nos præceptũpræceptum obligat ex eo quòd in mentem veniat. Nec peccat mortaliter, qui non diligit deum, quamtuncunq;quamtuncunque diuina bonitas proponatur, omni dilectione digniſssima: niſsi neceſssitatis articulus intercedat. IdẽIdem de præcepto fidei, & ſspei, videre licet.
Quare, nec ſsi peccata ſseſse offerant peccatori, digna quæ homo deteſstetur, protinus obligatur, in actum contritionis exire: poterit enim liberè nullum habere actum, ſsi nullus inſstat neceſssitis articulus.
Et cõfirmaturconfirmatur: quia obligatio reliquorum præceptorum, ex neceſssitate rei ſsumitur, nõnon ex memoria, aut intelligentia noſstra: quippe, non quia nos intelligimus aut memoria tenemus, obligant, ſsed quia obligãtobligant, debemus nos dare operam, vt memoria teneamus.
Illud etiam, quàm inconſsideratè dicitur, memoriam practicam obligare: ſpeculatiuãspeculatiuam, non obligare: quaſsi memoria conſscientia ſsit, cuius iudicio homo teneatur obnoxius.
Premam enim anguſstius & vrgebo, quod nam ſsit illum iudicium practicum, vel quæ memoria, quæ poſst ſsimplicem peccati commemorationem, nouam præcepti obligationem inducit. Cumq́;Cumque nihil conſstanter, recte | ve dici poſssit, nimirum nõnon eſst cur amplius in opinione contraria refellẽdarefellenda moremur: nulla enim ratione nititur: ſsed ſsolo aſsſserentium arbitratu.
Atq;Atque eiſsdem omnino argumentis perſsuaderi poteſst tertia propoſsitio: hoc eſst, In diebus feſstis non obligari homines ad agẽdumagendum pœnitentiam, aut diuino præcepto, aut humano. PræceptũPræceptum enim de colendo Deo, quo teſstis diebus aſstringimur, oꝑaopera religionis præſscribit. At, pœnitẽtiapœnitentia (quod ante docuimus,) religionis opus non eſst, ſsed vindicationis.
Item ius humanum nullum eſst aut euangelicum, quo hoc præceptum aſsſseratur, proferant & tacebimus, lex autẽautem antiqua ceſsſsauit, lege vero naturæ nihil eiuſsmodi præcipi, notius eſst quam vt probandum ſsit. Et profecto errores alienos repræhendere, non perinde difficilè eſst, facilius namq;namque, vt Cicero tradit in mentem cuiuſq;cuiusque venire ſsolet, quid falſsum quàm quid verum ſsit. Sed veram & conſsentaneam opinionem ingerere, eamq́ue idoneis argumentis confirmare, hoc opus hic labor eſst.
Sit igitur quarta propoſsitio: præceptum đde pœnitentia obligat in articulo neceſssitatis, vt reliqua omnia præcepta effirmatiua ac primus quidem neceſssitatis articulus facilè ab omnibus admittitur periculum mortis. CũCum | enim præceptum pro aliquo tẽporetempore obliget, ſsi in periculo mortis præteritur, nullum iam reſstat tempus quo poſssit impleri. Sed notandum eſst, quòd cùm baptiſsmus & ſacramentũsacramentum abſsolutionis attrito conferant gratiam, inſtitutaq́;institutaque fuerint directe hæc duo ſsacramenta in remiſssionem omnium peccatorum, qui ſsuſscipit alterum ex his, ſsiue contritus ſsiue attritus verè, implet præceptum de pœnitentia: quoniam deus nihil amplius exigit, in compenſsationis iniuriam & delicti comiſssi, quàm vel contritionem ſsine ſsacramento, vel attritionem cum ſsacramento per ſse inſstituto in remiſssionem peccatorum: atque hinc colliges præceptum diuinum de pœnitentia per ſse loquẽdoloquendo, obligare ſsolùm in duobus. Prius cùm obligat diuinum præceptũpræceptum de baptiſsmo vel confeſssione, & tunc ſsatis eſst pœnitẽtiapœnitentia interior imperfecta, ſsi exterius ſsacramentum re ipſsa ſsuſscipiatur. Poſsterius, cùm deeſst miniſster vtriuſq́;vtriusque ſsacramenti. Vbi ſsicut homo tenetur habere votum ſsuſscipiendi vel baptiſmũbaptismum, vel abſsolutionem ſsi facultas adeſsſset: ita etiam tenetur habere perfectam pœnitẽtiampœnitentiam & cõtritionemcontritionem, vt quæ neceſsſsaria tunc ſsit, ad remiſsſsionem peccatorum.
At verò arriculis alius qui addi ſsolet, Cùm videlicet quis adminiſstrare voluerit aliquod ſsacramentum, vel quemcunq;quemcunque alium actum | exercere, qui requirat hominem exiſstentem in gratia, accidentariam obligationem habet nec à præcepto pœnitentiæ otitur: ſsed à præcepto alio de digna ſsacramentorum vel ſsuſsceptione, vel adminiſstratione. Vnde peccatur quidem peccato ſsacrilegij, ſsi ab impenitente ſsacramentum aut miniſstretur aut ſsuſscipiatur: non autem peccato omiſssionis aduerſsus pœnitentiæ præceptum: vnum excipio euchariſstiæ ſsacramentum, quod qui in mortali ſsumit, duplex peccatum peccat: Alterum ſsacrilegij in euchariſstiam, alterum omiſssionis in præceptum peculiare diuinum de præmitenda pœnitentia euchariſstiæ ſsacramento: de quo in fine huius relectionis diſsſseremus.
Ad primum itaque argumentum reſspondetur illam Diui Thomæ ſsimilitudinem inter præceptum reſstituendi, & præceptum de ſserendi peccatum, non per omnia quadrare. Qua in re Caietanus videtur fuiſsſse deceptus primũprimum enim rei alienæ reſstitutio, re vera fundatur in præcepto negatiuo, quo vetamur rẽrem alienãalienam in uito domino retinere: neque enim minus rei alienæ detrectator eſst, qui eam apud ſse inuentam inuito domino detractat ac detinet, quàm ſsi furto ſsuſscepiſsſset. Quo fit, vt ad obligationẽobligationem reſtituẽdirestituendi iniuſsta acceptio impertinens ſsit: ſsiue enim accepetim iniuſstè | per furtum, ſsiue iuſstè per commodatum: ſsimulatque inuito domino rem alienam vſsurpo furti reus habeor: atque ex conſsequenti violator præcepti negatiui.
Rurſsus etiam, quotieſscunque adeſst commoditas, rem alienam Domino ſsuo reſstituendi, toties denuo pecco non reſstituendo: etiam ſsi nullum actum poſsitiuum habeam, quo rem alienam iniuſstè velim apud me tenere. Satis enim eſst ad peccatum nouum vſsurpatio ipſsa libera exterior rei alienę, eo tempore quo oportebat eam domino reddere.
At, pręceptum pœnitentiæ, per quam homo peccatum fugit & deſserit, ſsicut & charitas, quæ radix & fundamentum pœnitentiæ eſst, re vera, quicquid CaietanꝰCaietanus intelligat, præceptum eſst affirmatiuum: nec includit negatiuum, niſsi quemadmodũquemadmodum omnia affirmatiua dicũturdicuntur includere de actu cõtrariocontrario, vt pręceptũpręceptum charitatis ſsecum habet annexũannexum præceptũpræceptum odii negatiuum: præceptum temperãtiætemperantiæ, negationem intemperatiæ: ſspes quoque deſsperationem, fides infidelitatem negat & prohibet, ſsic præceptum pœnitentiæ ex conſequẽticonsequenti vetat, nequis im pœnitens ſsit impœnitentia poſsitiuè contraria. Quo fit, vt non pœnitere propriè contra præceptum affirmatiuum ſsit non contra negatiuum, Quocirca, tunc ſolũsolum | peccatum erit cûmcum pręcepto affirmatiuo fuerit aduerſsum: aduerſsatur autem, cùm quis eo tempore pœnitentiam non agit, quo ex præcepto agere tenebatur: hoc eſst in articulo neceſssitatis: quemadmodum ſsuperius explicatum eſst.
Sed eſst tamen ſsimilitudo vtriuſq;vtriusque præceti, & reſstituendi & pœnitendi proportionalis duplex. Prius quòd quemadmodum non dimittitur peccatum niſsi reſstituatur ablatũablatum, ita quoque non dimittitur niſsi agatur pœnitentia. Poſsterius etiam, hæc duo præccepta in hoc aſssimilantur, quod ſsicut non reſstituere rem alienam iniuſstè detentam, habet malum ſstatum peccatoris annexum, ita & non pœnitere de peccato commiſsſso. Quo fit, vt ſsiue hic ſsiue ille, hoc eſst, vel qui non reſstituit, vel qui non pœnitet, in actum poſsitiuum exeat. Alter, quo vult non reſstituere: alter, quo vult non pœnitere ſsemper peccet nouo peccato: & quidem frequenter loquendo, (vt Theologos decet) in promptu patet, idquod diximus. Auarus enim prauè affectus aliena re detinenda, cùm in mentem illi venit aliena res: ſsi in actum voluntatis poſsitiuum prodeat, quo videlicet vult nõnon reddere, ex conſsequenti, vt experimento cõſtatconstat, ſstatum illum probat, & elegit in quo eſst: & qui non pœnitet ſsimili ratione ſsi peccata | quæ fecit illi occurrant, habeatq́;habeatque actum volũtatisvoluntatis poſsitiuum plerunq;plerunque nihil aliud quàm cõſentitconsentit & probat ſstatum peccati, quod ante commiſsit.
Quòd ſsi volumus etiam rem hanc magis premere, ſsine dubio peccator cui peccata memoriæ occurrunt, nec pœnitet, ſsi quem actũactum eliciat etiam pro tempore quo non tenetur pœnitentiam agere, ſsemper peccat peccatum nouum. Illud ſsiquidem obiectum volitionis, qua volo non pœnitere etiam dum non teneor, nulla ratione honeſstari poteſst: cum actus oppoſsitus hoc eſst pœnitentia & contritio, omni tempore vſsque adeo bona & honeſsta ſsit, vt contrarius actus, quo pœnitere nolo, nullo vnquam tempore honeſsti rationem habeat. Non aſsſsero tamẽtamen, eſsſse peccatum mortale, velle non pœnitere, tempore quo non teneor: peccatum (inquam) mortale ex genere ſsuo: eſst tamen veniale, quia non habet obiectum honeſstum: actus verò indifferentes ſschola noſstra penitus reijcit. Hunc igitur in ſsenſsum. D. Thomas intelligendus eſst: vt ſscilicet, homo ſstatim teneatur, imò ſsemper, pœnitere de peccato commiſsſso: nõnon poſsitiuè dolendo: ſsed negatiuè, non complacendo: quo etiam ſsenſsu ipſse idem loquitur. 3. p. q. 84. arti. 8. vbi ſsecutus Auguſstinum lib. De penitẽtiapenitentia, cap. 19. & habetur De pœn. d. 3. c. Pœnitẽ| fol. 68rtiaPœnitentia eſst, & Hugo de S. Vict. dicentẽdicentem, quòd deus abſsoluens hominẽhominem à vinculo culpæ & pœnæ æternæ, ligat eũeum vinculo perpetuæ deteſstationis peccati, aſsſserit, pœnitẽtiãpœnitentiam etiãetiam poſst remiſsſsum peccatum debere durare vſsque ad finem vitæ. Quod egregiè annotauit Caietanus in commetarijs ſsupra eundem art. nam, quòd poſst impetratãimpetratam veniam per primam cõtritionemcontritionem, homo iterum atq;atque iterum dolere teneatur, nulla ratione nititur niſsi cùm homo dubitat, an verè fuerit contritus: tum enim locũlocum habet quod Iſsidor. tradit. 2. lib. De ſsum. bo. Propitiatio Dei occulta eſst: ſsine intermiſssione flere neceſsſse eſst.
QuẽQuem etiãetiam in modum poſsſsemus explicare, quod in. 4. ſentẽsenten. di. 17. dixit: hominẽhominem pręcepto pœnitentiæ obligari, cùm peccata memoriæ occurrunt: tenetur enim non ſsibi ipſsi placere in peccato cõmiſſocommisso, quod occurrit. Quare, niſsi actum ſsuſspendat (quod tamen ratum & difficile eſst) ſsi non pœniteat, ſsemper peccabit. Scio CaietanũCaietanum huic ipſsi loco ex. 4. ſententiarũsententiarum aliter occurrere, legat qui volet, nec enienim eius intelligentia omnino peſssima eſst.
Pro ſsecundi verò argumẽtiargumenti ſsolutione notandũnotandum eſst, diſcrimẽdiscrimen eſsſse inter bona corporis, ſscilicet ſalutẽsalutem & vitãvitam corporalem, & bona animæ, hoc eſst, ſsalutem & vitam ſspiritualem: quòd illorũillorum non magis ſsumus domini, quàm | vitæ & ſsalutis proximorum noſstrorum nam vitæ & mortis ſsolus Deus ſsibi dominium reſseruauit: poſsteriorum verò bonorum vnuſsquiſsque dominus eſst, habetq́;habetque eandem liberam poteſstatem, quam pecuniæ & reliquæ rei familiaris. Hoc autem diſscrimen, primũprimum, ratione conſstat: ſsumus enim domini eorum bonorum, quæ noſstra diligentia, labore atq;atque induſstria comparauimus, cùm ergo bona ſspiritualia, hoc eſst, virtutes quibus ſsalus & vita animæ continetur, noſstra libertate & induſstria interueniente nobis obueniant: noſstro ea nobis iure vendicamus: nam & hoc titulo opifex quiſsque ſsui operis dominus eſst: vita autem corporis, naturæ donum eſst, non ingenio noſstro, aut induſstria partum. Quocirca nihil mirum, ſsi naturæ autor, huius rei dominium ſsibi aſsſsumpſsit.
Quòd etiam bonorum ſspiritualium domini ſsimus, teſstimonium illud Eccleſsiæ confirmat, Deus ab initio conſstituit hominem, & reliquit illum in manu conſsilii ſsui: poſsuit ante illum vitam & mortem, &c.
Signo quoque manifeſsto hoc diſscrimen innoteſscit. Nam, ſsi mortem mihi conſsciſsco, non aliter contra præceptum illud, Non occides, pecco. quàm ſsi proximum interficerẽinterficerem. Item, ſsi ex gula cibum aliquẽaliquem ſsumo vitæ corporali noxium, duplex peccatum pecco: alte|rum contra temperantiæ legem, alterum cõtracontra illud, quo teneor vitam corporalem ſseruare & meam & alienam, non tanquàm dominus, ſsed tanquam diſpẽſatordispensator & cuſstos. At verò, ſsi mortis ſspiritualis mihi cauſsa ſsum, ea iactura mihi non imputatur. Quin ſsi per fornicationem, gratiam, virtutem, ſsalutem, vitamq́ue animi perdam, vnicum fornicationis peccatum agnoſscitur. Quo vno argumẽtoargumento ſsatis liquet, bonorum ſspiritualium nos eſsſse verè dominos, non diſspenſsatores: quando horum diſssipatio nobis nõnon imputatur ad ſspecialem culpam.
Ex hoc etiãetiam diſscrimine ratio patet, cur volenti ſse occidere corporaliter quiſq;quisque priuatus vim poſssit inferte: cogereq́;cogereque vel inuitum, ne ſse occidat, quam tamen vim volenti ſse ſspiritualiter interficere nõnon licet in ferre: niſsi is, qui infert, ſsuperior autoritate & poteſstate ſsit. Cuius differentiæ (vt reor ego) non alia cauſsa eſst niſsi quòd vitæ ſsuę corporalis nemo eſst dominus. Vnde, ſsicut volenti alium occidere, vim inferre quilibet poteſst, vt impediat: ita & ſseipſsum interrimere volenti. At, cùm vitæ ſspiritualis vnuſquiſq;vnusquisque ſsit dominus: iniuriam illi feceris, ſsi vim attuleris non aliter ac ſsi Domino pecuniarum pecunias ſsuas etiam prodigè conſsumenti manus ad impediendũimpediendum iniicias violentas.
Hiſsce igitur explicatis, facilè patet, conſsequentiam illãillam non vallere: nõnon enim, ſsi ſstatim vitæ corporali, ſsiue proximi, ſsiue meæ teneor ſsuccurrere: ſstatim quoq; teneor vitæ ſspirituali mederi, præſsertim meæ, cuius ſsum Dominus. Certè, ſsi ſsalutis corporalis liberũliberum dominiũdominium haberemus, qui quartanãquartanam febrim, quũquum protinus ſsanare poſsſset, ad duos vſsque annos differret, mortaliter nõnon peccaret. Nunc autẽautem, ſsi quis, vel in ſse, vel in alio grauẽgrauem aliquẽaliquem morbum, quem pellere illico poſsſset, ad longum tempus protraheret: neſscirem equidem excuſsare à peccato mortali.
Ad tertium negatur item conſsequentia nec enim ego antecedens, (quod nõnnon ulli faciunt) negare poſsſsum. Scio quidẽquidem, latitudinẽlatitudinem quandam eſsſse in ea temporis celeritate: quãquam homini ad cõpenſandamcompensandam iniuriam proximo illatam præſstituimus. Sed, qui proximũproximumſsit in honore, vel fama, ſsi habens opportuniſssimam opportunitatem iniuriam compenſsandi negligit, & ad finem vitæ reſseruat: nõnon exiſstimo tam temerarium & inconſsultum theologum eſsſse futurum, vt illum per quinq;quinque etiãetiam annos ceſsſsantem & torpentem excuſset certè Chriſstus non excuſsaret: an theologi debeãtdebeant, ipſsi viderint. ConſequentiãConsequentiam igitur ego nego, quia compenſationẽcompensationem iniuriæ factæ proximo, non ſolũsolum propter noſstras vtilitates, verũverum (ac | multo etiam magis) propter vtilitatem eius, cui iniuria facta eſst, legiſslator exegit. At, compenſsatio iniuriæ, quæ Deo per peccatum fit, nõnon propter Dei commoditates, ſsed propter noſstras exigitur: quippe, cùm compenſsationis noſstræ Deus non indigeat, nos egeamus, Quo fit, vt bona ſsua DeꝰDeus in hac parte pro noſstris habeat. Vnde ad eandem legem poſstulat, quæ illi debemus, & quæ debemus nobis ipſsis: nec arctiore vinculo ſsatisfactionem effligitat iniuriæ ſsuæ, quàm remedium ſsalutis noſstræ. Tum ergo, tenebimur Dei compenſsare iniuriam, cùm bona noſstra ſspiritualia diligere tenemur, in q́ue neceſssitatis articulo procurare.
Ad quartum, (quoniam præcedentis argumenti confirmatio ex dictis facilè ſsoluitur) non deſsunt, qui antecedens inficientur: eo quòd apud Auguſsti. lib. 1. de Ciuitat. Dei, cap. 9. correctionem fraternam in aliud tempus cõmodiuscommodius reſseruare licet. At. hi (bona venia me audietis) diui Auguſstini intelligentiãintelligentiam non aſsſsequuntur: nuſsquam enim Auguſstinus credidit, vbi ſse offert magna cõmoditascommoditas corripiendi fratrem, hoc eſst, cùm id fieri poteſst nulla mea iactura, multa fratris commoditate, licitum eſsſse pro meo arbitratu, correctionem fraternãfraternam in alium annũannum remittere, vbi expectetur vel æqua cõmoditascommoditas, vel etiãetiam | maior. Sed id ſsentit prudẽtiſsimusprudentissimus autor: CũCum cotrectio ſsine iactura mea fieri nõnon poteſst, differri nõnon poteſst, differri nonnunquam poſsſse in tempus, vbi commodius ſsine iactura mea fiat. Cùm igitur interior pœnitentia vbique gentium, & omni tempore fieri commodiſsſsimè poſsit, ſsi nõnon licet liberationẽliberationem proximi differri commodiſssimè poteſst, ergo nec noſtrãnostram. Sed nego tamen conſsequentiam: quia bonorum ſpiritualiũspiritualium proximi mei cuſstos ſsum, non dominus: idcirco illum mox eripere teneor, & viuiuificare, ſsi poſsſsum: meipſsum nõnon mox teneor, etiam ſsi poſssim. Commoditas præterea ad corripiẽdũcorripiendum fratrẽfratrem, nõnon ſsemper, & vbiq;vbique parata eſst: idcirco, quãdoquando ſseſse offert lex, pręcipit vt arripiatur. CõmoditasCommoditas autem eripiẽdieripiendi nos, omni tempore & loco eſst in prõptupromptu. Quare, noluit nos ſsuauiſssimus legiſslator ſsemper obligare, quotieſscunque opportunitas adeſsſset: ne nos innumeris peccatis inuolueret. Ac re vera, (vtcunque opinemur) negare nõnon poſsſsumus, inter bona proximi & noſstra, longum eſsſse interuallum. Nam bouem proximi, aut ouem iacentem leuare teneor, & ſseruare, ſsi poſsſsum: bouem meum, aut ouẽouem non item: niſsi res eſsſset ad vitam meam cõſeruandamconseruandam neceſsſsaria, tunc enim, ſsicut nec vitę, ita nec illius rei, ſsine qua vita non degitur, liberam habeo facultatem. Sic ergo & bona | ſspiritualia proximi mei, etiam extra mortis æternæ periculũpericulum curare teneor? mea non perinde: niſsi cum articulus neceſssitatis propriæ ſspiritualis occurrit: hoc eſst, periculum mortis æternæ.
Ad teſstimonium verò Gregorii, quod ibi ſsubiungitur, fateor equidẽequidem, quòd, ſsi quis periculum proximum & certum in ſse videret incidendi in nouum peccatum mortale, niſsi antiquum aboleret, teneretur tunc tẽporistemporis pœnitentiãpœnitentiam agere. Quemadmodum enim, qui ex aſssidua conſsuetudine iurandi intelligit, ſse in eo periculo conſstitutum, vt facilè exeat in periurium, obligatur conſsuetudinem illam retractare, per quam in periculo deierãdideierandi cõſtituiturconstitutur: ſsic quod ex aſsſsuetudine peccãdipeccandi cognoſscit, ſse ad aliud, atque aliud peccatum trahi, nec tentationibus quotidianis ſsine ingenti periculo poſsſse reſsiſstere, videtur proculdubio teneri ad illum ſstatum deſserendum. Et hinc patet quid ad Leonis Papæ verba dicendum ſsit. Id vero, quod ex Eccleſsiaſstico additur, cõſiliumconsilium ſsaluberrimum eſst, non præceptũpræceptum. CõſiliiConsilii autem ratio redditur: ne fortè ſsubitò præoccupati hora mortis, quæramus ſpatiũspatium pœnitendi, & inuenire non poſssimus.
Nam quinti argumenti concedo primùm conſsequens, ſsi nihil aliud ibi ſsignificetur, quãquam non eſsſse peccatum pœnitentiam differre: ſsic | enim interim ſsolemus appellare licitũlicitum, quod peccatum non eſst. Sed cùm rurſsum colligis: ergo velle differre licitum eſst: nego cõſequẽtiamconsequentiam: nam talis volitio non habet bonũbonum obiectum, vt ante diximus, nõnon enim ij ſsumus, qui admittamus, aliquem actũactum eſsſse licitũlicitum, qui meritorius eſsſse nequeat: imò ne bonus quidem mortaliter: quod nonnulli libera fronte concedunt. Ergo, cùm tandem obiicis. Quod licet facere, licet velle, bene dicis, ſsi, quod dicis, attendis. At pœnitentiam differre, nõnon eſst facere, ſsed, non facere: non autẽautem ſstatim licet, velle non facere, quæ non facere licitum eſst, id eſst, quę ſsi non feceris, non peccas verbi gratia, non leuare feſstucam, illicitum non eſst: at velle non leuare, ſsi nullum finem honeſstum apponas, ocioſsum, ac proinde illicitum eſst. ItẽItem, non facere bonũbonum, interdũinterdum licet, videlicet, cùm nõnon teneor: at, velle non facere, quod retrò etiãetiam diximꝰdiximus) nulla ratiõeratione honeſstari poteſst.
Ad ſsextum argumentum. Licet præceptũpræceptum negatiuũnegatiuum generale ſsit, ne fiamus inimici Dei per actum, quo inimititia cõtrahaturcontrahatur: at, ne ſsimus inimici Dei ſsecundum reatum, nullo negatiuo pręcepto ſsumus aſstricti. Sicut enim de amicitia habituali Dei, nullum præceptum affirmatiuũaffirmatium eſst: ſsic, de inimicitia, quæ ſsecundum reatum eſst, quaſsi habitualis, nullum eſst negatiuum, omnes ſsiquidem leges, actus, vel | præcipuunt, vel prohibent, non habitus. Et cùm obiicitur. Velle eſsſse Dei inimicium ſecũdumsecundum reatum etiam, eſst intrinſsecè malum, fateor id quidem, quia, vt volitio mala ſsit, ſsatis eſst obiectum eſsſse malum, ſsiue ſecundũsecundum actũactum ſsiue ſsecundum reatũreatum, nam qui poſsitiuè vult habitum habere vitij, vel etiam eſsſse reatu malus, cõſentitconsentit in rem, quæ rectæ rationi aduerſsatur, imò adeò implicitè conſsentit in culpãculpam ſsine qua nec habitum vitij habere, nec reatu malus eſsſse poteſst, non tamen proinde ſsequitur, quòd ſsit præceptum de non perſseuerando in peccato: ſsed ſsolùm, ne velimus malum: quod cum recta ratione pugnat. Atque (vt vno verbo dicamus) velle Dei inimicitiam, directè charitati aduerſsatur, at, non velle amicitiam eo, ſscilicet, tempore, quo non teneor velle, charitati non repugnat. Quare, negatur conſsequentia.
Ad vltimum. Quanuis ſsciam ego, ScotũScotum & Gabr. in. 3. diſst. 37. Angelum in verbo. Feriæ, Nider. in ſsuo præcepto. FlorẽtinumFlorentinum parte. 2. tit. 9. aſsſseruiſsſse, in diebus feſstis, maximè dominicis teneri homines ad diligendum Deum ſsuper omnia, ac proinde, ſsi in peccato ſsint, ad habendam contritionem: ſsed, quoniam ignoro, vnde ad hanc opinionẽopinionem doctores illi venerint, liberè poſsſsum, quod non ſsatis exploratè perceptum ſsit & cognitum, ſsine | vlla dubitatione negare. Nam, ſsicut, eſsſse plures mundos naturalis ratio negat, quoniam plures eſsſse, ratio nulla naturalis ꝓbatprobat: ſsic peccati mortalis obligationem rationabiliſssimè vbiquè negabimus, quoties idoneis argumẽtisargumentis non aſsſseritur. Nam illud imbecillum eſst, quod ſubiũgitursubiungitur: cum ex. D. Thomæ & grauiorum autorum ſsententia ad finem legiſslatoris minimè teneamur, ſsed ad media, quæ lex, finis gratia conſsequendi, præſscribit. Non enim, ſsi finis præcepti charitas eſst, tenemur protinꝰprotinus omnia præcepta legis implere ex charitate, nec, ſsi lex iubet. Quadrageſsimæ ieiunium, vt mens eleuetur in Deum, aſstrigimur proinde ex huius præcepti vigore, mentem in Deum eleuare. Quod verò dicitur, tenendam eſsſse mentem legis non verba: ſsit ita ſsanè ſsenſsum enim legis amplectimur, non ſsonum verborum, credimus nãq́;namque, legem in eo ſsenſsu accipiendam, quem per verba legiſslator efficere voluit
Iam, illud, quod ex Leuitico affertur, nullius eſst momenti. Primùm, quoniam Lex vetus abolita eſst: nec nos obligat, niſsi ea parte, qua legis naturæ præcepta continebar. Deinde, quoniam lex de certo quodam die loquebatur, quod feſstum Propitiationis erat: vbi ſsacerdos ſsemel in anno peculiariter pro peccatis populi orationem fundebat ad Deum, | atque hoſstias offerebat: vt quod nunc Eccleſsia facit ſsemel in anno obligans ad pœnitentiæ ſsacramentum: tunc in vetere illo populo præſsignatetur. Non erat autem lex, quæ ſsingulis feſstis & ſsabbatis hanc animi afflictionẽafflictionem præſscriberet. Ac mihi videor ſsatis de pœnitẽtiæpœnitentiæ virtute diſsſseruiſsſse. ProximũProximum eſst, vt de pœnitentiæ ſsacramento diſsſseramus: videamuſsq́ue iam ea, quæ ſsequuntur. Primùm, an pœnitentiæ ſsacramentum ſsit ad ſsalutem neceſsſsarium: deinde, an de pœnitentiæ ſsacramento præceptum ſsit. Hæc enim ex mea partione reſstant duo de quibus accuratius diſsſserendum puto: quoniam vtraq́;vtraque diſsputatio, & ad agnitionem ſsacrarum literarum pulcherrimãpulcherrimam eſst, & ad componendas multas ſscholaſsticas concertationes neceſsſsaria.