PRIMA PARS.

PRIMA PARS.

PRinceps igitur quæſstio ea erat: an pœnitentia ſsit dolor de peccatis, quia contra Deum fuere commiſsſsa. Vbi inueſstigare compellimur, quidnam pœnitentia ſsit, quidq;quidque ſsua definitione & natura cõtineatcontineat: id quod in hac materia difficillimum eſst, egetq́;egetque | diſsquiſsitione non parua. Et quanuis controuerſsiæ omnes ſsine diſscrimine apud ſscholaſsticos ſoleãtsoleant in vtramq́;vtramque partem diſsceptari: ego tamẽtamen hanc primam (quoad per aduerſsarios licebit) ſsine argumẽtisargumentis vltrò citroq́;citroque iactatis, exponere cupio, Quòd (niſsi me mea fallit opinio) res alioqui explicatu difficilis, hoc ſseruato tenore facilius explanabitur.
Pœnitentiam ergo definituris, vt à facillimis ordiamur, tenenda primúm eſst ipſsius vocis origo. Nam ſsine huiuſsmodi notione rem de qua diſsſserimus probè tenere nõnon poſſumꝰpossumus. Pœnitentiam itaq;itaque à pœna deriuari, nemo eſst qui poſssit ambigere. Pœna autem, vindicta quedam eſst præteritæ culpæ. Vnde & Priſsci authores, verbũverbum pœnio, pro eo quod punio, vſsurpauere. Sed, & cùm rerum malè geſtarũgestarum, quaſsi, vindicante natura, ipſsi intra nos de nobis ſsupplicium ſsumimus, tum, pœnitere propriè dicimur. Pœnitentiæ autem vocabulum tam etſsi latius pateat, vſsu tamẽtamen doctiſsimorũdoctissimorum, in bonãbonam partẽpartem deflecti ſsolet: vt nõnon, niſsi quæ iuſspro culpis aſsſsumitur, PœnitẽtiaPœnitentia nũcupeturnuncupetur.
Iuſstæ autem vindictæ duo ſsunt genera: alterum publicum, in quo alius eſst reus, alius iudex, accuſsator, & teſstis: alterum priuatum, in quo, & reus, & vindicationis adminiſster idẽidem eſst. In illo, aliena culpa vindicatur: in hoc propria. Illa vindicta inuoluntaria patienti eſst: | hæc contra, voluntaria. Pœnitentię igitur nomen, non quam libet culpæ vindictam, ſsed illam voluntariãvoluntariam deſsignat, qua reus ipſse ſsponte pœnas eligit, vt in proprias culpas animaduertat. Auguſstinus (ſsiue quis alius eius operis fuit author) in libro de vera & falſsa pœnitentia. cap. 19. Pœnitere (inquit) eſst pœnam tene
re, vt ſsemper puniat in ſse vlciſcẽdovlciscendo, quod cõmiſitcommisit peccando, & cap. 8. Pœnitentia eſst quædam dolentis vindicta, voluntariè punientis in ſse, quod cõmiſiſſecommisisse ſse, dolet. Quo & Ambroſsius videtur alluſsiſsſse, ſsuper Pſsal. 27. cõcioneconcione. 1. dicens. Plena eſst difinitio pœnitentię cõmemoratiocommemoratio delictorum, vt vnuſsquiſsque peccata ſsua, velut quodam quotidiani ſsermonis flagello caſstiget, & cõmiſſacommissa ſsibi flagitia condẽnetcondemnet. Literæ quoq;quoque ſsacræ paſssim admonẽtadmonent pœnitentiam agere, ad quãquam profecto non exhortarentur, niſsi ſspontanea eſsſset: nec pœnitentiãpœnitentiam ab alio inflictam, agendãagendam eſsſse monerent: ſsed potius patiendam. Quod noſstro in themate etiam intelligitur ſsi verba diligentius expendantur. Niſsi pœnitẽtiãpœnitentiam habueritis ait. Id autẽautem habere dicimur, quod in noſstra poteſstate eſst: vt D. Thom. annotauit. 1. p. q. 38. art. 1.
At verò, cùm nemo in malũmalum aſspiciens operetur, vt Diony. 4. c. de diui. nomi. ſscite tradit, qui volens prudenſq;prudensque pœnam eligit, eum alicuius boni gratia, tanquam finem ſsibi præ|ſstituat, hoc facere neceſsſsum eſst.
Finis autẽautem primus iuſstę vindictę, is habetur vt qui leſsus per culpãculpam eſst ei per pœnãpœnam ſsatiſsſsiat. Eatenus quippe iudex nocẽtẽnocentem plectit, quatenus opus eſsſse, cenſset vt iniuriæ, & priuatæ & publicę faciat ſsatis. Sic igitur et pœnitens, ob eãeam cauſsam vindicat culpãculpam quãquam admiſsit, vt deo quẽquem offendit debitãdebitam ſatisfactionẽsatisfactionem impendat.
Sed enim, per offenſsam culpę, nõnon ſsolùm iuſstitia legiſslatoris, ſsed et amicitia violatur, quapropter, alter finis pœnitentis eſst placare deũdeum quẽquem offenderit, eũq́;eumque ſsibi cõciliareconciliare. Inde enim vindictãvindictam, cõpẽſationẽq;compensationemque delicti: opportuit in pœnitẽtepœnitente vltroneãvltraoneam eſsſse, quoniãquoniam oportebat amicãamicam eſsſse NãNam neq;neque apud homines, redintegratur amor, per coactãcoactam ſatisfationẽsatisfationem offendẽtisoffendentis.
Cum autem amicus, pœnis amici non delectetur, & alioqui etiãetiam (Ariſstotele authore) pœnæ medicamenta ſsint, quæ velut per contrarium dolorem: morbum pellunt ex voluptate progenitum, tertius pœnitẽtiæpœnitentiæ finis eſst ſsalus animi. Dolet namq;namque pœnitens, lachrymatur & gemit, vt per huiuſsmodi quaſsi antidotum, morbo ſspirituali medeatur. vt Diuus Thomas tertia parte. quæſst. 90. art. 3. docuit, & Auguſstinus tracta. in Pſsal. 57. Sed & Hieronymus in Eccleſsiaſstes caput ſseptimum, inquiẽsinquiens. Nouit hirundo pullos de ſsucco oculare chelidoniæ, & dictamum capræ appe| fol. [6]vtũtappetunt vulneratæ, cur nos ignoremus medicinãmedicinam pœnitentiæ propoſsitam eſsſse peccãtibuspeccantibus? Eandem quoq;quoque ſsententiam eiſdẽeisdem ferè verbis, Tertullianus dixit in libro de pœnitẽtiapœnitentia. Et Chryſsoſst. homil. 7. ad populum Antioch. Iudices (inquit) cùm latrones ceperint, ac ſsacrilegos, non quomodo ipſsos meliores reddant cõſiderantconsiderant: ſsed quomodo ab ipſsis peccatorũpeccatorum pœnas exigant: Deus autem cõtracontra: quum aliquẽaliquem ceperit peccatorẽpeccatorem, non conſsiderat quomodo ſsupplicium ſsumat, ſsed quomodo ipſsum corrigat. Itaq;Itaque & iudex, pariter & medicus. &c. Paulus deniq;denique. 2. ad Corin. 7. triſstitia (ait) quæ ſsecundum Deum eſst, pœnitentiam in ſalutẽsalutem operatur. Quamobrem, pœnitentiæ iudiciũiudicium vt amicũamicum, ita quoq;quoque ſsalutare eſst, pluſquãplusquam vindicatiuum, cuius, ſscilicet, finis, non tãtam vindicta quàm vindicta ſsalutaris eſst.
Igitur (vt quæ tan multis diximus, in breuẽbreuem ſummãsummam redigamus) pœnitentia dolor de peccatis eſst, aliâs & in beatis eſsſset, nec eſsſset iuxta nomẽnomen ſuũsuum, pœna. Et dolor eſst ſpõtesponte pro peccatis aſsſsumptus, vt ſsit, vindicta culparum voluntaria, nec vindicta ſsolùm ſsatiſsfactoria, ſsed etiãetiam amica & ſsalutaris. Ac poterant hæc apud omnes, inconuulſsa ratione conſsiſstere: niſsi ab iis, qui linguarum eruditione, proprioq́;proprioque ſsenſsu iactantur (vana licet fiducia) quaterentur.
Obiicit tamen nobis Lutherus apud Ro|fenſs. ar, 5. Imò & Eraſsmus in annotationibus ſsuper tertium Matth. caput, quòd apud Græcos μετὰνοια nõnon pœna aut dolor eſst, ſsed reſipiſcẽtiaresipiscentia: & μετανοεῖν reſsipiſscere. At vbi interpres noui teſstamenti vſsurpat pœnitentiæ vocabulum, græco in fonte μετὰνοια eſst. vbi pœnitent agite, Græca lectio habet μετανοεῖτε, non ergo in vſsu ſscripturę ſsacræ pœnitẽtiapœnitentia dolor aut pœna eſst, ſsed mutatio cõſilijconsilij & mẽtismentis & pœnitere, ſsapere poſst erratũerratum, inſtituereq;instituereque animum ad viuẽdumviuendum rectè. Scilicet hoc irrefragabili argumento, in illam hęræſsim incidêre Germani, vt crederent, veram pœnitentiãpœnitentiam nihil aliud eſsſse, quàm nouãnouam vitãvitam. Iuxta quod Ambroſs. apud Magiſstrum. 14. diſst. ait, veram pœnitentiam eſsſse, ceſsſsare à peccato. Hinc verò nos, paucis extricare poſſemꝰpossemus, ſsi veteris interpretis, & Chriſstianorum omnium latinè loquentium authoritate contenti, latini nominis notionẽnotionem & originẽoriginem ſsequeremur: que ſsatis (vt arbitror) ante nobis explicata eſst. Quin etiam, ſsi rerum ordo, fuerit diligenter inſspectus, reſsipiſscentia atque triſsticia, vſsque adeò ſsibi viciſssim hærent, vt, ſsi alteram tollas, vtrãquevtramque neceſsſse ſsit eſsſse ſsublatam. Etenim, ſsi ſsapis, protinꝰprotinus incipit diſsplicere, quod placuit. Imò, ſsi erratũerratum tuum ſsemel intelligis, tu ipſse incipis, tibi illico diſsplicere. Cùm verò, quicquàm diſsplicet quod placebat. id quemadmodũquemadmodum quo | tempore placuit delectabat, ita neceſsſse eſst, cõtriſtarecontristare dum diſsplicet. Ac ne hunc quidem reſsipiſscentiæ triſtitiæq;tristiæque nexum, arcanæ literę tacuerunt. Geneſs. 6. Videns Deus quòd multa malitia hominum eſsſset in terra, pœnituit eũeum, quòd hominem feciſsſset, & tactus dolore cordis intrinſsecus. En poſst pœnitentiãpœnitentiam: dolor cordis apponitur, & Hiere. 31. Poſstquàm cõuertiſticonuertisti me egii pœnitentiam, & poſtquãpostquam oſtẽdiſtiostendisti mihi, percuſssi femur meũmeum: in quæ verba Hierony. Dolentis (inquit) & plangentis. & ſsuper errore priſstino plorantis indiciũindicium eſst, vt femur manu percutiat, & ſtultũstultum ſse ante fuiſsſse fateatur. Dolor itaque, comes indiuiduus eſst reſsipiſscentiæ.
Quòd ſsi latine vocis nullãnullam rationem haberemus, ſsi rerum item conſequentiãconsequentiam et ordinẽordinem negligeremus, etiamnum, Luthero Eraſsmo que oſtenderemꝰostenderemus GræcãGræcam μετανοὶας vocẽvocem pœnam quoq;quoque ad vindictãvindictam deſsignare. Cuius rei teſstimonia ſsi quis à nobis requireret, nihil eſsſset profecto. quod tam facile expedire poſſemꝰpossemus, niſsi ad alia properaret oracio. Certè PaulũPaulum. 2. ad Corinth. 7. pro pœnitentia μετάνοια vſsurpaſsſse, vel proteruus inficiari non poterit habent enim græca in hunc modũmodum κ᾽ γρ κατάθεον λύϖκ, μετάνοιαν εις῀ σωτιρὶαν αμεταμ῾ελκτονκατεργαξεται: hoc eſst. quæ enim ſsecundum Deum triſstitia eſst, pœnitentiam in | lutem non pœnitendam operatur. Quo loco ſsi reſsipiſscentiam vertas, ſsententiam in apoſstolo falſsam efficies non enim triſstitia reſsipiſscentiam operatur: ſsed è diuerſso reſipiſcẽtiaresipiscentia triſstitiam: at triſstitia quæ ſsecundum DeũDeum eſst pœnitentiam hoc eſst voluntariam pœnam,
vindictamque culparum. Noſster item Auſsonius loquentem pœnitentiam inducens: ſsum (inquit) dea, quæ facti, non factiq;factique exigo pœnas, nempe vt pœniteat, ſsic metanœa vocor. Non igitur ſsiue latinè pœnitentia, ſsiue græcè menanœa, nouam ſsolummodo vitam: ſsed & veteris odium vindictamq;vindictamque ſsignificat. Sed ais: ſsi verbum verbo reddas, μετανοία mutatatio cogitationis & mentis eſst, tranſsmentatio, ſsi in hunc modum loqui latina conſsuetudo permitteret. Fateor equidem. At mentis mutatio eſsſse non poteſst, niſsi mens diuertat à malo, contraq;contraque accedat ad bonũbonum. quod quia non fit greſssibus corporis, ſsed affectibus animi, veterem vitãvitam animus auerſsetur oportet, cum elegit nouam: ſsic enim animi mutationem recta philoſsophia interpretatur: quãquam ſsi haberent Lutherani, nihil ab illis præterea exigeremus, ſsi modo haberent eam, non quãquam ſsibi fingunt ipſsi, ſsed quam & verè et graphice deſscribit Ambroſsius. 2. lib. de pœnitẽtiapœnitentia cap.
10. inquiens. Facilius inueni qui innocentiãinnocentiam ſseruauerint, ꝗ̈quam qui cõgruecongrue egerint pœnitẽtiãpœnitentiam. | An quiſsquàm illam pœnitentiam putat, vbi requirendæ ambitio dignitatis, vbi vini effuſsio, vbi copule coniugalis vſsus? RenunciãdũRenunciandum ſseculo eſst, ſsomno ipſsi minus indulgendum quàm natura poſstulat, interrumpendus eſst: gemitibus, interpellandus eſst ſsuſspiriis: ſsequeſstrandus orationibus: viuendum ita, vt vitali huic moriamur vſsui. Seipſsum ſsibi homo abneget, & totus mutetur: ſsicut quendam adoleſscentem fabulæ ferũtferunt, poſst amores meretricios peregre profectum, & amore abolito regreſsſsum, veteri poſstea occuriſsſse dilectæ, quæ vbi non interpellatam mirata, putauerit nõnon recognitam, dixerit ego ſsum: reſpõderitresponderit ille, ſsed ego non ſsum ego. Hanc mihi cogitationem atque animi transformationem, ſsi præſstiteris, iam ego de nomine nihil moror, Illa re vera pœnitentia eſst, de qua nos in pręſsentia diſsputamus.
Sed illud tamen catholici quidam, contrario pœnitus ſsenſsurus ſsenſsu atque ratione, in dubiũdubium vocãtvocant: an ad veram pœnitentiãpœnitentiam pręter dolorẽdolorem de peccato pręterito, ꝓpoſitũpropositum exigatur, deinceps futura vitãdivitandi: ita vt quẽadmodũquemadmodum
pœnitentẽpœnitentem vitãvitam veterẽveterem deteſstari ſsic & nouam animo concipere. ac proponere neceſsſsum ſsit, Et quidem iuniores nonnulli, exiſstimant hoc propoſsitum non eſsſse in pœnitẽtiapœnitentia neceſsſsarium. Tum quoniam, vt vox ipſsa præ | ſse fert, pœnitencia, culpas præteritas reſspicit, non proſspicit futuras: quod & Diuus Tho. animaduertit. 4. diſst. 17. q. art. 2. q. 4. vbi aſsſserit pœnitẽtiæpœnietentiæ propriũproprium obiectũobiectum eſsſse peccatũpeccatum cõmiſſumcommissum: quate ait, ſsecundum ſsuam ſpeciẽspeciem reſspicit tantum peccatum pręteritũpręteritum. Tum etiãetiam, quoniam ventura mala cauere, prudentiæ actus eſst, non pœnitentiæ. Non igitur animus futura vitandi ad veram pœnitentiam neceſsſsarium eſst.
Nos verò, recẽtemrecentem hanc theologiam pauliſsper faceſsſsat rogemus, & diſsputationis noſstræ perturbatricem exoremus vt ſsileat: veterumque authorum ſsententiam plectentes, intelligamus mutationẽmutationem mentis, quam nomen græcum deſsignare certum eſst, in pœnitentia quoq;quoque latina voce comprehendi. Niſsi enim mutetur totus (vt paulo ante referabamus ex Ambroſs.) verè pœnitens eſsſse non poteſst: at hæc pœnitentis mutatio, in eo ſsita eſst, ſsi non vitam modo priorem reſspuat, ſsed & nouam animo complectatur, ſseſseque informet atq;atque animet ad rectè iuſsteque viuendum: ſsit ergo (vt à more ſscholaſstico non diſscedamus) Prima concluſsio.
In pœnitente ſsemper hæc duo coniuncta ſsunt, deteſstatio vitæ veteris, & propoſitũpropositum vitæ nouæ: hanc Magiſster diſst. 14. &. 15. tenet, & Albertus. 14. diſst. art. 11. & Duran. diſst. 17. | q. 2. art. 2. & Alexand. quarta parte. q. 69. mẽbromembro. 9. & Adrianus quolib. 5, art. 3. Caietanus in additionibus. 3, partis. q. 1. art. 1. & D. Tho. 3. parte. q. 85. arti. 3. &. 86. art. 2. &. 3. cõtracontra gẽtesgentes cap. 158. &. 4. contra gentes. ca. 72. Quæ quidem probatur, ex Apoſstolo ad Epheſs. 4. deponite, inquit, vos veterem hominẽhominem, qui corrumpitur ſsecundum deſsideria erroris: renouamini autem ſspiritu mentis veſstræ, & induite nouum hominem. &c. non ergo ſsatis eſst veterem exuere, niſsi nouus homo induatur, quod certè voluntate fit non manibus corporis.
Hoc præterea inſsignuatur Gene. 6. pœnituit eũeum quod hominẽhominem feciſsſset præcauẽspræcauens in futurũfuturum & tactus dolore cordis intrinſsecus. &c. ambo igitur illa in eo, quem vere pœnitet reperiuntur.
Ezechiel item. 18. cap. ſsi autem (inquit) impius egerit pœnitentiam ab omnibus peccatis ſsuis, & cuſstodierit omnia præcepta mea. omniũomnium iniquitatũiniquitatum eius non recordabor. Cuſstodire autem omnia pręcepta, ad animi propoſitũpropositum ſsine dubio referendũreferendum eſst. quoniãquoniam non omnia ſsimul præcepta cuſtodiẽdacustodienda occurrũtoccurrunt, cùm homo pœnitentiãpœnitentiam agit, vtrũq;vtrumque igitur pœnitens ſsimul præſstat: & quod dolet de omnibus peccatis ſsuis, & quod omnia præcepta cuſstodire proponit, & infra eodẽeodem cap. Conuertimini | ait & agite pœnitentiãpœnitentiam, proiicite à vobis omnes præuaricationes veſstras & facite vobis cor nouum & ſspiritum nouum: quod eſst, nouam vitam animo & concipere & velle.
Pręterea (vt rectè D. Aug. lib. de vera & falſsa pœnitẽtiapœnitentia, cap. 17. ratiocinatur) nõnon ſolũsolum petitur à peccatore vt gemat, ſsed etiãetiam vt conuertatur. Conuertemini (inquit) & agite pœnitẽtiãpœnitentiam. &c. & Ioel. 2. Conuertemini ad me in toto corde vr̃ovestro, in ieiunio & fletu. &c. Conuerſsio autem ad bonũbonum eſst: non ergo ſsatis eſst, malam vitam antecedentem auerſsari, niſsi ad bonam pœnitens animo conuertatur.
Id inſsuper annotauit Ambroſs. in illud. 2. ad Corinth. 7. Ecce enim hoc ipſsum, ſecũdũsecundum DeũDeum contriſstari vos, quantãquantam, operatur in vobis ſsolicitudinem & deſsiderium: deſsiderat enim (inquit) reformari, qui per peccatum ſscit ſse factum eſsſse deformem.
Dauid quoque in Pſsal. 50. poſstquam veniam petuit inquiens, quoniam iniquitatem meam ego cognoſsco. &c. cor mundum, ait, crea in me Deus & ſspiritum rectum in noua in viſsceribus meis.
Præterea, primũprimum quod ab eo qui fecit iniuriãiniuriam poſstulamus eſst, huiuſsmodi propoſsitum. Cum ergo finis proprius pœnitentiæ ſsit emẽdareemendare Deo iniuriam, certè vere pœnitens omnia exhibet, per quæ iniuria compenſsatur. | Inter hæc autem (vt diximus) illud vnum eſst, vt homo habeat animum: alias deinceps iniurias non faciendi.
Ad hæc quemadmodum parentes cum liberos puniunt, emendationem, propoſsitum que melioris vitæ in futurum, ab illis per pœnas extorquent: ita & hoc à nobis vel maximè Deus exigit in hac vindicta volũtariavoluntaria, vt velimus in melius corrigere, quę peccauimꝰpeccauimus.
Præterea in omni motu non eſst receſsſsus à termino aliquo, ſsine acceſsſsu ad oppoſsitum: ergo, nec aueruo à peccato erit ſsine conuerſsione ad iuſstitiam. Quare ſsicut pœnitens deteſstatur vitam iniuſstam antecedẽtemantecedentem, ita voluntate complectitur futuram iuſstam conſsequentem.
Præterea vera pœnitentia nõnon eſst ſsine actu charitatis, vt mox definiemus: ſsed per actum charitatis, volumus deo in omnibus placere & in nullis diſsplicere. Igitur, animus in futurum bene viuendi, verò pœnitẽtipœnitenti qui ad deũdeum conuertitur, deeſsſse non poteſst. Quod & nũcnunc in concilio Trident. ſseſssione. 6. ca. 5. &. 6. definitur: & in concilio Florentino fuerat ante declaratum, videlicet ad contricionem (quæ pœnitẽtiæpœnitentiæ primus actus eſst) pertinere, vt doleat de peccato commiſsſso, cũcum propoſsito non peccandi de cętero. Nec poteſst, dici: conciliũconcilium loqui, de propoſsito implicito. Pari enim ra|tione ſstatueret, ad contritionem cordis ſspectare propoſsitum ieiunandi tẽporetempore quadrageſsimæ. PræterquãPræterquam quod vana eſsſset talis determinatio, & explicatio cõtritioniscontritionis, ſsi de implicito propoſsito intelligeretur. Et ſsimili quoque ratione interpretaremur, ad cõtritionẽcontritionem cordis pertinere: implicitè dolere de peccato commiſsſso.
Secunda concluſsio: huiuſsmodi propoſitũproprositum eſst de ratione pœnitẽtiæpœnitentiæ. Hanc tenet Diuus Thom. expreſssè & eam perſsuadere nititur. 3. par. q. 90. ar. 4. &. 4. cõtracontra gẽtesgentes. cap. 27. quia actus morales, ex fine recipiunt ſspeciem. At fines pœnitẽtiæpœnitentiæ & doloris de peccato, eſst noua vita: ergo illum finem intendere, eſst de ratione pœnitentię, quemadmodum enim, expulſsio diſspoſsitionis contrariæ, ſsu apte natura paratur ad conuenientem formam inducẽdãinducendam & propulſsatio humoris corrupti, ab arte naturaque inſstituitur, vt noua ſsanitatis forma proueniat: ita & peccata antecedẽtiaantecedentia deſstruere, atq;atque auerſsari, ad vitam nouam inſtituendãinstituendam ordinatur.
Præterea ad pœnitentiam id potiſssimum pertinet, vt deo veteris vitæ compẽſatiocompensatio fiat. Id autẽautem, vel maximè à nobis Deus exigit, pro compenſsando delicto veteri, vt ei deinceps placere velimus, iuſsrecteq́;recteque viuendo: id igitur eſst de ratione pœnitentiæ.
Hoc item probat Magiſster ſsententiarum,
diſst. 14. ex definitione pœnitentiæ, quam nobis Ambroſs. & Gregorius, tradidere in hanc formam. Pœnitentia eſst, præterita mala plangere, & plangẽdaplangenda iterũiterum non cõmitterecommittere, de pœnitẽtiapœnitentia. d. 3. cap. pœnitẽtiapœnitentia & cap. pœnitẽtiãpœnitentiam.
Nec ego aliud intelligo FlorentinũFlorentinum Concilium indicare uoluiſsſse, cùm aſstruit, ad contritionem cordis pertinere, vt doleat de peccato commiſsſso, cùm propoſsito non peccandi de cætero.
Ad argumentum verò in contrariũcontrarium, reſpõdetrespondet D. Tho. diſst. 14. q. 1. arti. 1. q. 6. ad. 4. quòd quanuis ad pœnitentiam iuxta primam nominis originem, non pertineat reſspectus ad futuram, at, quatenus habet pro fine præcipuo, emendare Deo culpam commiſsſsam, & illi pro ea ſsatiſsfacere, huiuſsmodi propoſsitum eſst de ratione pœnitentiæ, nec ſsine illo Deus aut placatur aut conciliatur. cum id (quod ſsæpe iam dicimus) à nobis maximè requirat.
Hæc de priore diffinitionis particula ſsatis ſsunt dicta. Nunc circa poſsteriorem ea quæſstio eſst à nobis pertractanda, an dolor deteſtatioq́;detestatioque peccati, quia eſst contra DeũDeum, ſsit de ratione pœnitentiæ. Cui breuiter quæſstioni eodẽeodem omnes ore reſspondent, in de ratione pœnitentiæ eſsſse Diuus Thomas tertia parte quęſst. 86. articulus tertius.
Quippe ſsi quẽquem peccata cõtriſtãtcontristant, vel quod turpia ſsunt, vel quod infamiæ notam inuſserunt, aut aliud damnũdamnum dedêre peccanti, huius dolor idoneus nõnon eſst nec delicto aduerſsus deũdeum commiſsſso penſsando nec infenſso deo placando & conciliando. Nam ne homo quidẽquidem iuſstus placaretur, cùm is qui læſsit nullam ipſsius haberet in dolore rationẽrationem: nec redintegraretur amicitia dum qui eam violauit, iacturam propriam ſsentit, non amici offenſsionem. 2. ad Corint. 7. gaudeo nõnon quia contriſstati eſstis ſsed quia contriſstati eſstis ad pœnitentiam. CõtriſtatiContristati enim eſstis ſsecundum DeũDeum, quæ enim ſsecundum deum triſstitia eſst. &c. Triſstatur, inquit Ambroſsius, ſsecundum Deum, quia delet quòd fecit quod odit Deus: Idem Chriſsoſstomus homilia. 15. in hanc ſsecundam epiſstolam: ſsed expreſssius homilia. 4. in eandem.
Item niſsi hac ratione & fine, peccator pœnitentiam ageret, ad Deum minimè per ſuãsuam pœnitentiam conuerteretur: cùm tamẽtamen Chriſstiani pœnitentẽpœnitentem, & conuerſsum ad deum, eũdemeundem prorſsus intelligamus. Quoniam & arcanæ literæ pœnitentiãpœnitentiam ſsine peccatoris ad DeũDeum conuerſsione penitus ignorat. Ioel. 2. Conuertimini ad me in toto corde veſstro. &c. Ezec. 18. Conuertimini & agite pœnitentiam. Eſsa. 35. Derelinquat viam ſsuam & reuertatur ad dominum, & Pſsalmus. 118. Exitus aqua|rum deduxerunt oculi mei, quia non cuſstodierunt legem tuam. Vbique igitur ratio finiſq́;finisque pœnitentiæ Deus ipſse deſscribitur.
Sed exiſstit hoc loco quæſstio nõnon parua, an illa ratio formalis & motiua pœnitentiæ ſsine dilectione poſssit haberi. Quod in hanc formam alii quærunt, an in pœnitentiæ finitione oporteat contineri, quòd ſsit dolor de peccatis quia ſsunt cõtracontra Deum ſsuper omnia dilectum.
Et ſsuadetur nõnon oportere, quia dilectio eſst actus ſufficiẽssufficiens ad remiſssionem peccatorum: quare ſsi ſemꝑsemper cũcum pœnitẽtiapœnitentia interueniret, aut neutra eſsſset idonea, aut altera ſsuperflueret.
Deinde, ſsi actus charitatis neceſsſsario in peccatoris conuerſsione inueniretur, tunc charitas diceretur ſsecunda tabula poſst naufragiũnaufragium, potius quàm pœnitentia: quod tamen inauditum eſst.
Præterea, puer fugit ignem tanquàm malum, etiam ſsi oppoſsitum bonum actu nõnon velit: ergo & homo poteſst fugere peccata, quãuisquamuis Deum actu non amet.
Quartò, quia ſsi dilectio eſsſset pœnitentiæ coniuncta: dilectio pœnitentiam antecederet, quoniam attigit finem rationemque formalem pœnitentiæ: at conſsequens eſst falſsum vt videtur.
Primò, quia contritio præcedit gratiãgratiam habitualem, cùm ſsit eius diſspoſsitio: ergo & cha| fol. 13rritatẽcharitatem: quia gratia prior eſst charitate ad quam ſse habet gratia, vt anima ad potentias ſsuas. Nam dat gratia eſsſse & viuere, charitas operationem.
Item ſsecundò conſsequens probatur eſsſse falſsum, quia ſsi dilectio contritionem præcederet, iam prima pœnitentis contritio eſsſset meritoria, cùm à charitate ꝓficiſcereturproficisceretur: refereturque ab eadem charitate in deum ſsuper omnia dilectum. At contritio prima, meritoria eſsſse non poteſst, quia vel meretur gratiãgratia, vel gloriãgloriam, non gratiam quia prima gratia ſsub merito non cadit: gratiam vero ſsimul fieri & augeri impoſssibile eſst. Quare, prima contritio, nec primam gratiam, nec augmentum eius promeretur: ſsed ne gloriãgloriam quidem: quia vel meretur gloriam quæ reſspondet primæ gratię: puta vt quatuor, ſsi gratia prima erat vt quatuor: vel meretur augmentum illius gloriæ: ſsi primum, iam gloria quæ reſspondet primę gratiæ, non daretur gratis, contra Apoſstolum ad Rom. 6. inquientem,gratia dei vita æterna. Et contra rationem quæ dictat gratiam nihil aliud eſsſse: quàm acceptionẽacceptionem ad gloriam: vnde ſsi quis accepit gratiãgratiam primam ſsine meritis: ergo & acceptatus eſst ad gloriãgloriam correſspondentem ſsine meritis. Augmentũaugmentum verò glorię, ſsi prima contritio mereretur: pariter quoque & augmentum gratiæ: quod iam re|probatum eſst.
Deniq́;denique conſsequens falſsitas oſstenditur ex D. Thom. 4. d. 14. q. 1. arti. 2, q. 2. cuius verba ſsunt. Quandoque aliquis fugit malum propter deſsiderium boni, quandoq;quandoque autem ex diuerſso, & hic motus eſst frequentior in reuerſsione peccatoris ad DeũDeum per pœnitentiãpœnitentiam. Vnde pœnitentia eſst prior charitate, & cum motus amoris pœnitentiãpœnitentiam præcedit, nõnon eſst amor charitatis, quia charitas amiſsſsa, non recuperatur niſsi per actum pœnitentiæ virtutis: hactenus ille. In contrarium eſst, quòd omnis dolor in amore fundatur eo enim quod aliquid amamus, de eius amiſssione dolemus.
Hic ſsit prima propoſsitio Primus actus pœnitentiæ nunquãnunquam eſst ſsine actu charitatis. Magiſst. d. 15. ca. 4. idẽidem, Gratia. de pœ. d. 3. ca. vlt. & ca. fugerat, & diſst. 2. ca. charitas eſst, et D. Tho. 12. q. 113. arti. 4. ad. 1. & arti. 5. &. 8. & de veritate. q. 28. arti. 4. Duran. d. 17. 4. q. 1. &. 4. Capreo. d. 14. q. 2. & Gabri. ea diſst. &. q. cõtracontra Palud. d. 14. q. 3.
Primum probatur hæc concluſsio teſstimonio D. Augu. 14. de ciui. dei. cap. vltimo vbi aſsſserit, neminem pertinere ad ciuitatem Dei niſsi per amorem dei, vſsque ad contemptum ſsui: ſsed omnem vere pœnitentem ad Dei ciuitatem pertinere nemini dubium eſst, ergo. Et lib. de vera & fal. pœniten. cap. 9. pro ab|abſsurdo habet quod ſsine amore dei, quiſquãquisquam conſsequatur indulgentiam, ſsine quo nullus inuenit gratiam. & cap. 17. idem ait, & lib. cõtracontra Creſscon. 2. cap. 12. cum dixiſsſset: & eleemoſsinis & verbo veritatis, & cõtritionecontritione remitti peccata, ſsubdit, mundãturmundantur etiam, ipſsa quæ ſsupereminet omnibꝰomnibus charitate, quæ vna ſsi adſsit omnia illa rectè fiunt: ſsi autem deſsit, illa omnia fruſstra fiunt. Præterea. 1. Ioan. 3. qui non diligit manet in morte.
Præterea cõuerſioconuersio ad Deum requiritur ad habendam gratiam dei. Zac. 1. conuertemini ad me & ego cõuertarconuertar ad vos. Ezec. 18. &. 33. ſsed conuerſsio ad Deum non fit niſsi per actũactum charitatis: nam ſsi aliter cõuerſioconuersio fiat vana eſst ad iuſstificationem cum in Chriſsto Ieſsu ſsola fides valeat quæ per dilectionem operatur ad Galat. 5. hoc autem notauit Auguſst. de vera & falſsa pœnitentia, cap. 17. non conuerti, ſsed qui habet attritionem & timet Deum iudicẽiudicem niſsi amet iuſstum.
Pręterea ſsalus animæ in cõuerſioneconuersione ad deũdeum cõſiſtitconsistit Hie. 3. cõuertiminiconuertimini filij, reuertẽtesreuertentes & ſsanabo auerſiõesauersiones vr̃asvestras. Eſsai. 6. & cõuertaturconuertatur & ſanẽsanem eũeum. &. 45. cõuertiminiconuertimini ad me, & ſsalui eritis: at pœnitentia eſst medicina ſsalutis.
Item omne agens, agit propter finem, anima ergo cùm mouet ſse, ad finẽfinem ſse mouet. At velle efficaciter finẽfinem pertinet ad charitatẽcharitatem. NãNam|que ſsi per ſspem ſsolam finem appeterem nec ſspes mortua ad iuſtificationẽiustificationem ſsufficeret, nec de peccato doleremus qua ratione offenſsa Dei eſst, ſsed qua malum noſstrum eſst.
Id tandẽtandem modo in conci. Triden. ſseſsſs. 6. c. 6. &. 7. definitum eſst. Ac re vera, id. n. Dominus, Lucę. 7. inſsinuaſsſse videtur, inquiens. RemittũturRemittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Quæ ſsignificat dolorem & lachrymas nullas eſsſse niſsi cum charitate eſsſsent.
Secunda propoſsitio, prior natura eſst actus charitatis, quàm actus pœnitentiæ. Imò radix vnde pœnitentia habet remittere peccata, dilectio eſst: iuxta domini ſsententiam Luc. 7. Quoniam dilexit multum, ait. D. Tho. 3. p. q. 85. art. 6.
Probatur item hæc concluſsio. Quia pœnitens, deteſstatur peccatum, vt offenſsam Dei, ergo prius natura amat DeũDeum. Nam niſsi quẽquem amore proſsequimur, eius mala exhorreſscere non ſsolemus.
Primus quoque volũtatisvoluntatis actus, circa proprium obiectũobiectum eſst, ſscilicet, circa bonũbonum. Deinde ſsequitur odium oppoſsiti mali. Prior ergo actus eſst, quo Deo volumus bonum, quam actus quo eius malum abhorremus.
Pręterea, velle mihi conciliare Deum, eſst prius, quam velle emendare iniuriam commiſsſsam, cùm illud ſsit finis huius. At illlud ad | charitatem pertinet, hoc ad pœnitentiam, vt dictum eſst.
Præterea, vt D. Tho. argumentatur loco citato ad ſecũdumsecundum, in actibus animæ primus motus eſst circa finem. Vnde prior eſst natura intentio finis, quàm electio mediorum. At, dolore de peccatis, & illa deſstruere, medium eſst ad placandum & conciliãdumconciliandum Deum, & ad rectam electionem pertinet, ergo. Sed & Hier. 31. huius rei teſtimoniũtestimonium habemus. Poſstquam conuertiſsti me (inquit) egi pœnitentiam, prior eſst igitur conuerſsio ad Deum ꝗ̈quam pœnitentia deteſtatioq;detestatioque peccati.
Id poſstremò Conci. Triden. ſseſssi. 6. cap. 6. definiuit, his verbis. Peccatores ad iuſstificationem ſse diſponũtdisponunt, incipientes diligere deũdeum tanquam omnis iuſstitiæ fontem: ac propterea mouentur aduerſsus peccata per odium aliquod & deteſstationem, hoc eſst per pœnitentiam.
Tertia propoſsitio, de ratione veræ pœnitentiæ eſst, quòd diſspliceat peccatum, quia eſst contra De ſsuper omnia dilectũdilectum. D. Tho. expreſsſse. 3. p. q. 86. art. 3. patetq́;patetque ex prioribus cõcluſionibusconclusionibus.
Ad primum autem eorum, quæ in contrariam partem adduximus, reſspondet D. Tho. 3. p. q. 84. arti. 5. ad. 2. & q. 86. arti. 6. ad. 2. & de verita. q. 28. arti. 5. in corpore. & ad primũprimum | negando cõſequentiãconsequentiam. Aliud eſst enim, quod requiritur ad iuſtificatiõeiustificatione abſsolutè, aliud ad iuſtificationẽiustificationem eius qui mortaliter peccauit: in quo requiritur & auerſsio à malo, et cõuerſioconuersio in bonũbonum, vt iniuria quam fecit compenſsetur per æquam ſsatiſsfactionem.
At ſsecundum reſspondetur, quòd pœnitẽtiapœnitentia dicitur ſsecunda tabula poſst naufragiũnaufragium, & non charitas. Primo, qui charitas neceſsſsaria eſst in omni iuſstificatione, communiſq;communisque & integranaui ſsoluentibus, & naufragis. PœnitẽtiaPœnitentia autẽautem, proprium eſst remediũremedium naufragorũnaufragorum.
Item etiam in pœnitentia charitas intelligitur, non autem ex diuerſso, in charitate pœnitentia. QuãquamQuamquam & his duobus argumentis breuis reſsponderetur, multos actus hominis in iuſstificatione ſsimul coniugi, quibus tamen ſsingulis iuſstificationem ipſsam ſsacræ literę tribuũttribuunt. Fides enim purificat corda noſstra. Acto. 15. Spe quoq;quoque ſsalui facti ſsumus ad Ro. 8. Vniuerſsa etiam delicta operit charitas. Prouerb. 10. & ſcriptũscriptum quoq;quoque eſst, ſsine timore neminem poſsſse iuſstificari. Eccle. 1. Et, cùm peccator ingemuerit ac pœnitentiam egerit, peccata ipſsius obliuioni tradẽturtradentur. Ezec. 18. &. 33. Erraret autem vehementer, qui vel remiſssionem peccati, vnicuilibet ex illis actibus denegaret, vel vnum ex is quemlibet, ſsuperfluere arbitraretur.
Ad tertiam, nihil vetat, cùm quis ſsemel habuit actum amoris, odio habere malum ſsine amore præſsenti, ex vi tamen præcedentis, vt poſst primum aſsſsenſsum concluſsionis, quem ſsine aſsſsenſsu antecedenti principiorum habere nequiuimus, nihil prohibet eidem concluſsioni iterum atque iterum aſsſsentiri ſsine principiorum aſsſsenſsu. Sic & primanprimam pænitentiãpænitentiam ſsine dilectione habere impoſssibile fuit. SecũdamSecundam verò vel tertiãtertiam habere poterimus ex efficacia ſsolum prioris dilectionis. Ita quoque puer vi & potentia amoris naturalis, quem dubio procul aliquando primũprimum habui poſstea malum fugit naturæ contrarium, etiam ſsi amor ille actu non perduret. Quin etiam nõnon oportet duas ſsemper operationes differentes habere amoris & pœnitentiæ: ſsed poteſst vnus et idẽidem actus à charitate et pœnitẽtiapœnitentia proficiſsci, vt interim media & finẽfinem vnico actu cõplectimurcomplectimur, & principijs & concluſsioni vnico actu aſsſsentimur.
Ad quartum, conceſsſso conſsequenti quod infertur ad primam cõfutationemconfutationem, nego cõſequẽtiamconsequentiam. Non enim valet, a, eſst prius, b, & b, prius, c, ergo, a, eſst prius, c, præſsertim cúm in diuerſso genere cauſarũcausarum ille ordo cõſideraturconsideratur. QuemadmodũQuemadmodum, & hæc collectio inutilis eſst, a, eſst cauſsa, b, &, b, eſst cauſsa, c, ergo, a, eſst cauſsa, e, Quod vt exemplo manifeſtũmanifestum efficiãefficiam | ponamus illud quod Philoſsophi negare nõnon poſsſsunt, primas qualitates & ſsecundas, vtraſsque eſsſse diſspoſsitiones ad eandem formãformam ſubſtantialẽsubstantialem,, vt calor & color, humiditas & molities ad animam rationalem, vbi certum eſst, ſsecundas qualitates priores eſsſse animam in genere cauſsæ diſsponentis & materialis: animam rurſsum priorem eſsſse primis qualitatibus in genere cauſsę formalis. Prior eſst enim forma, quæ dat eſsſse ſsimpliciter, quàm forma quæ dat eſsſse tale. Ex quo tamen, ſsi quis colligeret ſecũdassecundas qualitates eſsſse priores primis, certè à Philoſsopho non toleraretur ſsed ne à dialectico quidem cùm in nullo genere cauſsæ primas qualitates, ſsecundæ præcedant.
Item, cõtritiocontritio prior eſst habituali gratia in genere diſspoſsitionis, gratia etiãetiam prior eſst habitu pœnitentiæ infuſsæ in genere cauſsæ formalis. Sed contritio nullo pacto prior eſst habitu pœnitentiæ. Quoniam actus ille ab habitu producitur in genere cauſsæ efficientis. Effecta autem cauſsarum efficientium, ſsuis cauſsis efficientibus priora eſsſse non poſsſsunt, niſsi forte in genere cauſsæ finalis, de quo genere in præſsentia non diſsſseritur.
Circa id verò, quod in eodem argumẽtoargumento additur, gratiam ſse habere ad charitatem: & pœnitentiam, vt anima ad potentias ſsuas, nõnon in omnibus ſsimilitudo eſst. Quoniam poten|tiæ animæ, intellectus & voluntas, nulla ratione præcedunt animam: habitus verò charitatis & pœnitentię, quoniam in genere cauſsæ efficientis producũtproducunt actus, qui ſsunt diſspoſsitiones ad gratiam, ex cõſequenticonsequenti ipſsam gratiam antecedunt. Charitas igitur & pœnitentia habent ſse ad gratiam, vt calor ad formam ignis. Idem enim calor ſsi conſsideretur, vt diſsponens materiam ad recipiendam formam, prior forma eſst: ſsi autem vt potentia calefactiua, eadem forma poſsterior eſst.
Ad ſecũdamsecundam vero confutationem, in qua
gab. d. 14 4. 1. art. 2.
difficultas eſst maxima, ſsunt qui negant primam contritionem meritoriam eſsſse, quam ego ſsententiam olim iuuenis tenere ſolebãsolebam, nec enim poteram eam perſsuaſsionem induere, vt gratia habitualis qua iuſstificamur, prima contritione prior eſsſset: quod tamen erat neceſsſsarium, vt illa contritio eſsſset meritoria: quippe, cum gratia & amicitia dei, totius meriti radix & origo ſsit, atq;atque id etiam. D. Tho. mihi ſsentire videbatur. 1. p. q. 62. art. 2. ad. 3. in hæc verba. Triplex eſst conuerſsio in Deum: vna quidem per dilectionem perfectam, quę eſst creaturæ iam deo fruentis. Et ad hanc cõuerſionemconuersionem, requiritur gratia cõſumataconsumata. Alia conuerſsio eſst, quæ eſst meritum beatitudinis, & ad hanc requiritur habitualis, gratia quæ eſst merendi principium. Tertia cõuerſioconuersio eſst, | per quam aliquis præparat ſse ad gratiãgratiam habendãhabendam, & ad hanc non exigitur aliqua habitualis gratia, ſsed operatio Dei ad ſse animam cõuertentisconuertentis: ſsecundum illud, cõuertenosconuertenos domine, & cõuertemurconuertemur. &. 3. p. q. 89. art. 1. ad. 2. Actus inquit, primus pœnitẽtispœnitentis ſse habet: vt vltima diſspoſsitio ad gratiam conſequẽdamconsequendam: ſscilicet, contritio. Alij verò ſsequentes actus pœnitentiæ, procedunt iam ex gratia & virtutibus. Sed quoniam. D. Thomas. quẽquem ego authorẽauthorem libentiſssimè ſsequor. 1. 2. q. 112. art. 2. ad. 1. contrariam ſsententiam tenet: concedo contritionem primam eſsſse meritoriam gloriæ. Primò, quia eſst operatio amici Dei ordinata in finem ſsupernaturalem. Imò vt oſstenſsum eſst, in finem charitatis, ab ipſsa charitate ordinata ergo eſst meritoria.
Præterea vltima diſspoſsitio ad formãformam, in genere cauſse formalis, poſsterior ipſsa forma eſst. Igitur ſsecundum ordinem cauſsæ formalis, cõtritiocontritio à gratia ꝓceditprocedit, erit ergo meritoria.
Præterea fingamus hominem poſst primãprimam illam contritionem ex vita diſscedere. Tum quæro an iſsti dabitur aliqua gloria. Quod quia negari non poteſst, quæro rurſsum, an illãillam gloriam talis homo meruerit? Si meruerit habetur intentum, ſsi non meruit, ergo adulto ſsecluſsis ſsacramentis datur gloria, abſq;absque merito, proprio reclamãtereclamante Paulo. 1. ad corint. 3. | Vnuſquilq;Vnusquisque propriam mercedem accipiet, ſecundũsecundum ſuũsuum laborẽlaborem. & Matthę. 20. Nemo diuturnum accepit denarium, niſsi qui in vinea laborauit.
Præterea, primus actus charitatis, eſst meritorius, cùm ſsine dubio, fit opus amici Dei maximè placens Deo. Ioan. 1. Qui diligit me, ego manifeſstabo ei meipſsum. Sed actꝰactus primꝰprimus pœnitentiæ ſsequitur primum actũactum charitatis à quo proſsiciſscitur, ergo eſst meritoriꝰmeritorius. Quod Auguſst. affirmat. de ve. & fal. pœn. ca. 17. vbi de iis qui in fine pœnitẽtiãpœnitentiam agũtagunt, ſsic loquitur. Cum fructifera pœnitentia opus ſsit non hominis ſsed Dei: inſspirare eam poteſst, quoniãquoniam vult ſsua miſsericordia, & ex miſsericordia remunerare, quos dãnaredamnare poteſst ex iuſstitia. & cap. vltimo. ait, pœnitentiam non ſsolum indulgentiãindulgentiam promittere, ſsed certa præmia. Gratianus etiãetiam id habet de pœ. d. 1. c. cõuertiminiconuertimini.
Igitur ad argumentũargumentum, concedo libẽterlibenter primãprimam gratiam gratis dari. Nego tamẽtamen exinde primãprimam gloriãgloriam dari ſsine merito. EadẽEadem enim cõtritiocontritio vt quatuor, & diſspoſsitio eſst ad gratiãgratiam, vt quatuor, & meritoria gloriæ, vt quatuor qua ratione ordine naturæ gratiãgratiam ſsequitur, & ad impugnationẽimpugnationem: quia gratia eſst acceptatio ad vitãvitam æternãæternam. Id, ſscilicet, ego nego ſsi ſsermo formalis ſsit: ſsed eſst forma per quãquam aliquis eſst amicꝰamicus deo, per quãquam homini grato & accepto, admiſſo| fol. [18]vq;admissoque in diuinæ naturæ conſortiũconfortium, facultas datur ad æterna bona, per operationẽoperationem virtutũvirtutum pro merenda. Nec oportet formaliter loquendo, vt quis ſsit amicus Deo, quòd Deus per talẽtalem amicitiam, ſsecluſsa quacunq;quacunque operatione, velit illi vitam æternam. Sed ſsatis eſst, quòd velit illũillum admittere ad participationem bonorum ſsupernaturalium, quæ ſsimpliciter faciunt homines bonos, qualis eſst charitas, & cęterę virtutes infuſsæ, per quas admiſsſsus homò ad dei amicitiam & gratiam, æternam gloriam propriis actibꝰactibus demeretur. De adultis loquimur, nam paruulis gratia datur per operationem alienam, ſsimiliter & gloria.
Cuius rei exemplum habes in anima quæ quoniam actus primus eſst, dat eſsſse & viuere. Hanc conſsequuntur potentię naturales, hoc eſst, intellectus & volũtasvoluntas, per quas operatur ad cõſecutionemconsecutionem finis. Sic & gratia, vita quædam animæ eſst, quæ illi & viuere, & eſsſse diuinum pręſstat, quãquam charitas & reliquæ virtutes conſequũturconsequuntur: quarum operationibus finem ſsuum homo conſsequetur. Nec deerit præter naturale, morale quoque exemplum, in huius rei expoſsitione. Cùm enim homo quis, gratus incipit eſsſse principi, non eſst opus, vt per talem primam gratiam acceptus ſsit ad vltima præmia,, atque præcipua, quæ videlicet princeps, fideliter ſseruientibus præparauit. | Sed per talem primam gratiãgratiam intelligitur admitti in domum, conſortiumq;consortiumque eiuſdẽeiusdem principis: dariq́;darique facultas intelligitur, ad præmia quæcunq;quæcunque fidelium amicorum promerẽdapromerenda. Cùm autem Apoſstolus ait, gratia Dei vitam æternam donari, certè ſsentit, quod Auguſst. diſsſsertiſssimè docet. 3. Hypognoſsticon, & de gratia & lib. arb. cap. 4. 5. 7. &. 15. per auxiliũauxilium Dei gratuitum, eam homines conſsequi, cùm tamen ſsimul dicatur corona iuſstitiæ, quia nobis cooperantibus gratia Dei reſspondet, tanquàm præmium merceſq;mercesque operis noſstri. Atque de prima controuerſsia, ſsatis ſuperq;superque fuerit diſsputatum. Vbi conſtitutũconstitutum nobis eſst, pœnitentiãpœnitentiam eſsſse voluntariãvoluntariam pœnãpœnam, pro peccatis aſſumptãassumptam, propter Deum, ex cheritate dilectũdilectum.